Članstvo

Iintervjui

Mihailo Čanak,
intervju Zoran Manević, “Arhitektura”, br. 112

Mentor a ne tutor...

 Mihailo Čanak

Kladio bih se da ni jedan jedini professor “velike” škole (Arhitektonskog fakulteta) ne bi na svoju izložbu doveo toliko mladih arhitekata koliko ih se pojavilo na tvojoj izložbi. Očigledno, sve su to bili nekadašnji polaznici “ male” škole “Čika Mikine pripremne školice za arhitekturu”. Tajna se krije u sadržaju nastave, ali i u tebi, u tvom pristupu omladini, blagom humoru koji provejava kroz čitavu ideju o “školici” za tako neizvesno zanimanje arhitekte u realnom životu. Kako je nastala “školica”, kako se razvijala, kakve su joj perspektive?

Tačno je da mi je supruga, dr Nada Čanak, kao ozbiljna žena od reda, najstrože zabranila da se na bilo koji način razmećem i šepurim. Ali, kada se radi o izložbi, niti mogu niti hoću da je poslušam. Razume se da nisam brojao goste, ali znam koliko je podeljeno kataloga. Dakle, bilo je negde između 350 i 400 posetilaca od čega su dve trećine bili moji sadašnji i bivši đaci i ponosan sam zbog toga. Drago mi je što sam i sa starijima održao kontakt i emocionalnu vezu i što nisam morao da im uz pozivnicu šaljem po jednu čarapu, uz obećanje da će drugu dobiti kada, i ako, dođu na otvaranje izložbe. 

A moje druženje sa mladim ljudima koje tako ljubazno nazivaš školicom, počelo je pre 24 godine, kada me je moj sin Miloš (sada već četrdesetogodišnjak, arhitekta) zamolio da ga pripremam jer, kako je rekao, nije imao poverenja u one koji su tada pripremali buduće studente. Ja pristanem i kažem da dovede još nekoga, da čorba bude gušća, a on dovede pola razreda. To se pročuje i tako je krenulo. Nikada se nisam reklamirao, dolazili su đaci sami. Bilo je tu dece prijatelja i rođaka, dece profesora, a bilo je i nepoznatih.

Jednom prilikom, žaleći se na stanje u srednjoj školi, jedno dete mi je reklo “da ih tamo ne poštuju”. Međutim, ja decu volim i poštujem iskreno i bez glumatanja, a oni to osećaju. Deca su u početku puna poverenja, ali to poverenje treba i opravdati. Ona se ne daju prevariti, a ako ih jednom i prevariš, ode poverenje u nepovrat. Nikada se nisam pravio da znam sve, ali sve su mogli da me pitaju, pa smo zajednički tragali za odgovorima. Težim da im budem mentor a ne tutor, i verovatno je u tome tzv. tajna našeg spontanog i nonšalantnog, a ipak veoma odgovornog druženja. Tajne zapravo i nema...

A što se tiče budućnosti “školice”, najvažnije je da se preko timskog rada obezbedi kontinuitet aktivnosti i pronađu naslednici koji će dosadašnji kvalitet nastave i dalje razvijati i unapređivati. Veoma se protivim uobičajenoj praksi političara da se zbog straha od konkurencije okružuju lošijima od sebe.

Naprotiv, moj običaj je da ortačim sa najkvalitetnijima koje poznajem. Već više godina sam u partnerstvu sa svojim bratom, matematičarem profesorom dr Milošem Čankom i arhitektima Đorđem Alfirevićem i Marijom Ćurčić, briljantnim projektantima i grafičarima. Istini za volju, Marija se udala i odselila u Sloveniju, ali smo mi, koji smo preostali, zbili redove, prestrojili se i idemo dalje. Dokle ćemo da guramo tako, pojma nemamo. Radićemo do god bude moguće i dok osećamo da možemo biti od koristi...

 Naš zajednički veliki, prerano i tragično preminuli Aca Đokić često mi je pričao “kako je Mika čarobnjak; u svaki kvadrat, svaki pravougaonik, svaki nepravilni gabarit, ume da udene stan u tren oka”. Aca je to smatrao veštinom, što je delimično tačno. Ta veština, međutim, svakako je zasnovana na znanju, a znanje je proisteklo iz dugih i obimnih studija. Da li je studiranje problema stanovanja bilo tvoje lično opredeljenje ili sticaj različitih okolnosti, izgradnje stanova za (socijalističko) tržište, uticaj opsednutosti sredine stanogradnjom u šezdesetim i sedamdesetim godinama prošlog veka?

 Posleratni period u ratom razrušenoj Evropi karakterisala je intenzivna stambena izgradnja, u svom vidovima, klasična i industrijska, individualna i kolektivna, privatna i društvena. Racionalan i funkcionalan stan bio je conditio sine qua non, kako u bogatim zemljama Zapadne Evrope, tako i u devastiranoj Istočnoj Evropi. A da bi se do njega došlo bilo je potrebno sprovesti obimna istraživanja in vivo i in vitro.

Takva istraživanja su sprovođena u Holandiji (Bowcentrum, Roterdam), Zapadnoj Nemačkoj (Građevinski institut, Hanover), Francuskoj (Centre scientifique et technique du batiment, Pariz), Švedskoj (Bygnadsforkning Institut, Stokholm) itd. U bivšoj Jugoslaviji postojala su dva punkta koja su se intenzivno bavila konceptom stambenog prostora i to jedan na Arhitektonskom fakultetu, koji je činila grupa odličnih projektanata okupljenih oko profesora Mate Bajlona, i drugi u Centru za stanovanje IMS gde je 26 godina radila i moja malenkost sa grupom dobro potkovanih ortaka. Za razliku od Arhitektonskog fakulteta, koji se više bavio teorijom i projektovanjem, mi smo projektovanje kombinovali sa konkretnim istraživanjem, često unakrsno proveravajući, kako istraživačke rezultate, tako i kvalitet projekata preko veoma sofisticiranih dinamičkih metoda vrednovanja, u to vreme jedinih takve vrste u Evropi.

U laboratorijskim uslovima istraživali smo probleme stanova, antropometrijskih pokazatelja, stambene ergonomije, analizirali veze između ljudskih potreba i stambenih funkcija, funkcionalnost pojedinih konstruktivnih raspona, dimenzije prostora i prostorija u stanu, frekvencije veza u stanu itd., dok smo na terenu na uzorku od 5000 stanova (Blokovi 21, 22 i 29 u Novom Beogradu), tada najvećem u Evropi, detaljno ispitali funkcionisanje stanova, zgrada i naseljskih prostora, kao i uslove života i ponašanje stanara.

Mnogo smo putovali, učestvovali na stranim i domaćim kongresima i habitološkim seminarima, bili smo u stvari odlično informisani o svemu što se u svetu zbiva u našoj profesiji. Pošto sam 15 godina bio član jugoslovenske delegacije u radnoj grupi za građevinarstvo Komiteta za stanovanje, građenje i planiranje Evropske ekonomske komisije UN, bio sam u toku svih stambenih zbivanja i problema u Evropi. A rezultati naših istraživanja su delom iskorišćeni za izradu projektantskih normativa JNA i normativa za grad Beograd, dok su pokazatelji, koji su možda bili najinteresantniji (kao, na primer, zašto se ne druže podoficirska i generalska deca), proglašeni vojnom tajnom i zatvoreni za javnost (naručilac cca 80% istraživanja je bila Građevinska uprava JNA).

U takvom okružju, a uz rigorozne zahteve da se vodi računa o svakom pedlju stambenog prostora, nije čudno što smo se svi u Centru za stanovanje IMS, pa i ja, razvijali kao osvedočeni funkcionalisti i racionalisti. Budući da smo u Institutu IMS bili prinuđeni da prednost uvek dajemo industrijskoj izgradnji, odnosno Industrijskoj Moderni, a uz pauperističke tendencije naših investitora, oblikovne mogućnosti koje su nam se pružale, bile su više nego skromne. Dakle, nije to bilo naše opredeljenje, već imperativ kontinualno nametan spolja.  Već u naselju Kijevo-Kneževac, koje smo zajednički projektovali Đokić i ja, napušten je svaki minimalizam i prihvaćena tzv. skulptoralna pozna Moderna (termin Č. Dženksa) koja u sebi sadrži snažnu notu ekspresije. I to je druga faza mog opusa.

Postojala je i treća faza o kojoj se malo zna. Kada smo se Aca i ja razdvojili,  on se orijentisao ka nekoj vrsti rado prihvaćene pitoreskne ekspresije, dok sam se ja nekoliko godina zamajavao sa neovernakularnom (Bežanija, Banja Koviljača, Kraljevo) i pseudoistoricističkom arhitekturom (Loznica), da bih se konačno prizvao zdravom razumu i uz podršku sina Miše, vratio Neomoderni, kao četvrtoj i za sada poslednjoj fazi moga rada.

 I onda, veliki obrt. Fasada zgrade Kreativnog centra koja je zapanjila se tvoje prijatelje. Posle silnih, tako  dugih i mučnih uveravanja da je pristup arhitekturi u biti racionalan, odjednom se pojavljuje jedna sasvim “otkačena” forma. Da li samo zato što u zgradi stanuje “kreativni duh” ili je u pitanju spoznaja da bavljenje arhitekturom pruža prava zadovoljstva samo kada se duh tvorca “otkači” i zađe u predvorje iracionalnog sveta mašte?

Projekat zgrade Kreativnog centra

 Obrt i nije bio tako iznenadan. Pre zgrade Kreativnog centra, sličan postupak je bio primenjen na više projekata (vila u Libanu, Komercijalni most u Loznici, paviljon za Naselje mladenaca, itd.), koji, međutim, nisu realizovani pa su zato i ostali nepoznati. Kreativni centar je bio samo jedna do kraja prečišćena ideja, koja je rado prihvaćena i realizovana od strane ne manje kreativnih investitora i koja po mom neskromnom mišljenju predstavlja najeklatantniji primer ekspresionističkog minimalizma u nas. To je i razlog što ga mnogi, zaslepljeni dominantnom i agresivnom strujom modernističkog eklekticizma, smatraju duhovitom ali marginalnom minijaturom koja se ne može meriti sa monumentalnim poslovnim zgradama, halama i tržnim centrima. Ko je u pravu, odlučiće vreme! Žao mi je samo što usled zabrane građenja na ovom području, prouzrokovane potencijalnom izgradnjom kontraverznog saobraćajnog prstena, druga faza Kreativnog centra najverovatnije neće biti izvedena po mojoj zamisli, a ja ću ostati bez svog životnog dela.

 Najzad, i jedno potpitanje. Na izložbi su prisutni tvoji crteži, nastali nedavno. I u temama, i u metodu, prepoznajemo uticaj Renesansa. Naravno, sasvim slobodne asocijacije vode nas ka neizbežnom Direru, čije smo sjajne gravure imali prilike da vidimo u Galeriji SANU pre nekoliko godina. Otkud kod tebe ta naklonost ka renesansnom duhovnom miljeu?

 Tema Apokalipse je daleko starija od renesanse pa čak i od nama najviše poznatog teksta sv. Jovana Bogoslova, učenika i apostola Gospodnjeg koji me zaokuplja već godinama. Sa čuđenjem otkrivam i jednu drugu stranu svoje ličnosti, koja se ozbiljno i predano prepušta nizu veoma ličnih mističnih doživljaja.

Ove crteže po pravilu ne planiram, već puštam da mi direktno teku iz ruke. Ako podsećaju na Direra ili na srednjovekovne tapiserije, to je verovatno zato što se intuitivno inspirišu iz istih, meni samo posredno pristupačnih duhovnih izvora. Često, radi što veće spontanosti, počnem crtež iz jednog ugla i pojma nemam kako ću ga završiti, a o tehnici uopšte i ne razmišljam. Kao da crtež nastaje sam po sebi i ja sam samo posrednik. Znam samo da su stvorenja sa crteža nematerijalni, astralni entiteti i zato, ako im se sasvim približite, videćete da se forme tope i nestaju u haosu linija, tačaka i mrlja, da se potpuno dematerijalizuju.

Ovih deset crteža treba da predstavljaju samo uvod u serijal od nekih tridesetak tema, koje ću verovatno obrađivati do kraja života, ako budem imao dovoljno snage, inspiracije i vremena, a posvetio sam ih svom ocu, inženjeru Stevanu Čanku koji se dugo vremena bavio istom problematikom, ali nikada nije imao odlučnosti da svoje likovne interpretacije dovede do završne forme. Za razliku od mene, bio je suviše skroman i samokritičan.

 Ovo je tvoja prva potpuno samostalna izložba. Kakve su tvoje impresije? 

 Izložba traje onoliko koliko traje i njeno otvaranje. Nakon nekoliko dana, na nju svi zaborave, pa i ja. Prvi utisak koji se nameće je da se radi o pokušaju dostojanstvenog i pomalo patetičnog oproštaja sa profesijom, koji sam prilikom otvaranja nazvao Akontacijom za komemoraciju, posle pedeset godina, više ili manje poštenog bavljenja profesijom.

Međutim, postoji i skriveno tumačenje da je ova izložba znak da su čiči počeli da rastu i treći zubi. To sigurno nisu neki predatorski očnjaci raskidači, ali ako su i samo sitni zubići, s kojima bi moglo ponešto da se glocne, biću njima više nego zadovoljan. I opet će vreme pokazati koje je tumačenje pravo, a možda su i oba. Inače, u poverenju, na mene je veći utisak ostavila ona predivna i bučna bulumenta mojih bivših đaka od samih aksponata, koji su mi, uost+alom, dobro poznati.

Samuel Abrahám, Bogdan Bogdanovic, Miroslav Marcelli

How will the great European cities - London, Paris and Vienna develop in the future, both in a political and in an architectural sense? The Serbian architect Bogdanovic argues that Europe must preserve the civilization of its cities, whilst preventing them from turning into megapolitan cities.
Miroslav Marcelli: We are meeting in Vienna - in the city where you live and to which you paid homage in one of your articles. According to you it represents a special spiritual environment. How would you describe more closely this spiritual environment, which is now also your spiritual environment?
Bogdan Bogdanovic: As cosmopolitan. I will give a little anecdote to illustrate this cosmopolitan or international character of Vienna. Immediately on the first evening, when we came to Vienna, we were thoroughly confused and we went to friends, we were looking for a street, which was not, God knows, simple. We were confused because we came from the very difficult life and political situation in Belgrade and I suddenly unintentionally collided with somebody in the street and said without thinking "Izvini burazer" ("Excuse me Sir"[1]), that is a phrase from Belgrade slang, and he replied: Ma nema veze!" ("No problem!"[2]). Maybe this is Vienna. You know, this means a lot. We all lived in small isolated national spaces and now they are even smaller. Then, you suddenly find yourself in this environment with no frontiers. It is very pleasant to be in the sort of cosmopolitan environment, in which you are not troubled by the political situation or other things, but you belong to yourself, your friends and ideas. These are the advantages of the big world.
M. M: Can you talk about specific features of Central European cities such as Vienna, Budapest, Prague and perhaps also Bratislava, which you have visited?
B. B: Obviously they are Danubian cities. It is as if they are all on the same street. I always repeat: we have stayed on the same street - the River Danube - we have only changed the number of our house a little. We have moved a little way further up the hill and up the river. The role of the Danube is not only symbolic, but real, and it is very important for me. The Danube is a symbol. In the first years of our life here, when I was depressed, and there were reasons for this, since I had left my country, I went to the Danube and felt at home. And it applies in reverse. When Viennese friends, Professor Achleitner and Vienna television visited me last year in Belgrade, I took them to the Danube, although in Belgrade it is quite complicated, access to the Sava is easier. And it seemed to me as if they felt they were in Vienna. Only, perhaps this sounds like local patriotism, they were enchanted, because the Danube in Belgrade is much bigger than the Danube at Vienna. It is huge, almost like a sea. So the Danube is something symbolic. However, there is a small linguistic problem. The Danube is feminine in gender in German, she is a lady, but in Serbian the river is masculine in gender, he is a young man, a hero, but the River Sava is feminine.
M. M: The Danube is also masculine in Slovak.
B. B: In Belgrade, it is interesting that the female River Sava is nicer, gentler and small, so we can see it as a feminine being in comparison with the masculine River Danube. The union of the Save with the Danube recalls an almost sexual act, a rebirth of the world. The whole world is born from two rivers. Perhaps a beautiful mythology of Belgrade can be created from this. However, this can be considered much better from Vienna than from Belgrade, because we are too rational down there, so rational that we have done irrational things throughout history.
M. M: When we came to Vienna, we saw the buildings of hypermarkets and warehouses of multi-national companies - the big boxes and hangers, which now line the roads into all large cities - Vienna, Paris or London. So far they are placed on the periphery of these cities. How do you think they influence the character of the city and its life? If therefore...
B. B: We do not shop in these large shops on the periphery, because it is necessary to have a car to do that. In addition, those who go to these shops, to the supermarkets, do not go there every day, they go once a week, buy what they need and buy other things here. What should I say? If we look at the matter in general, I am an old-fashioned person, I like a city to look the way I have seen it all my life: a city, which can be measured or experienced on a walk, by the pace. I measure cities by paces. I have liked to walk all by life, I passionately loved walking: a real Johnnie Walker. I also walk now in Vienna. At eighty, walking for an hour and a half every evening is not what it used to be, but I feel I need it. I like cities I can measure by paces. Fortunately, Vienna is still such a city, and I doubt that some other European capitals are similar. Vienna has preserved its centre and new construction has been pushed to the periphery, beyond the Danube. This is a very favourable situation. Paris was already strange to me twenty years ago. I have known Paris for a long time, from my youth, but twenty years ago I was already alienated by the bigger road on the Champs Elysées and its upper continuation - and it seems that the same fate has afflicted London. It is the fate of large cities. But our considerations are only lyrical, because we cannot do much here. Both people from the profession and professional planners have to take things as they develop. But with good architecture - and Vienna has good, interesting architecture - many things can be supported or improved so that you gain an environment. It seems to me that they are experimenting with this enough in Vienna. It is psychologically important for architecture to overcome the trends from the sixties and seventies. Vienna also has a tradition in that it lacks great avenues like those of Berlin, but it has very beautiful courtyards. Look at our little courtyard, it is a great experience for me, so I often sit there and look at it. The courtyard is an independent whole, an independent environment. So much happens here: you hear quarrels in various languages, sometimes in Serbian, sometimes in Turkish and sometimes, it seems to me, in German. And there are two cats, one black and one white, and I have flirted with them for a year. I go onto the terrace, the white cat comes (a cat never looks at you, but always sees you), then it goes away and says something to the black cat, then the black cat comes as well, they look - I arrange something, they do not react. Then they begin to rub each other's heads and they go away - they despise me. I wanted to say by this, that a city with no everyday theatre is very poor. And Vienna has it. Krleza pointed this out to me a very long time ago, when I was young, by explaining to me that the most important thing in a city is that there is space for theatre. If there is not, there is nothing. A person is also a being on the stage and wants to have his own scenography. So I like the scenography of a city: Vienna has it, Bratislava has it - and that is very important. I don't know exactly: perhaps young people say that their new, aggressive scenography satisfies them, that it is relative, but we decide on the basis of New Belgrade it is not. I don't know if you know New Belgrade...
M. M: No.
B. B: If it is called "New", it should be clear how it looks (laughter). That unfortunately is not it. Last year or the year before, I went to Belgrade for the first time in eight years and was prepared for it. We arrived in the early evening and the New Belgrade I remembered from before our departure that is new and all white... Modern architecture is nice only when it is new, when it ages it is no longer nice, while old architecture gets more beautiful with the passage of time. That is the great difference. Now, New Belgrade was black, moreover it was dusk, it resembled a shot from an expressionist film, let us say from the film Doctor Caligari, everything was black or dark. The fate of modern architecture is notorious.
M. M: We are coming to a motif, which regularly emerges in your consideration of the city - you always speak of the threats to the city. This motif and threat is a process, which looks at first sight like the growth of prosperity. The city grows, extends its boundaries and its population greatly increases. You recall rather nostalgically Aristotle's idea that a city should not be so large that a human voice cannot reach from one end of it to the other. That is the past of cities, today we are heading towards the origin of the megapolis. It is difficult not to see that this process worries you. You outline the progression polis - metropolis - megapolis - necropolis. How do you think the city can escape this destiny and preserve its identity?
B. B: Aristotle - I have understood this as a metaphor for a very long time: Where my voice is heard, where I exist, where I am a personality is where my voice reaches. Unfortunately, it is now very different in megapoles. But whatever we say about this theme of the explosion of the city, it is a theme without a theoretical solution, at least in my understanding. I don't know what it is like to live in cities with ten, twelve or even fifteen million inhabitants... I don't know how they will live tomorrow in cities with twenty million inhabitants - especially in the poorest parts of the world. The European megapoles such as London have stopped growing. London is getting smaller, while Paris is growing at a rate of one per cent. The explosion of European cities has ended - and it was only a matter of two or three cities, which is not much. Happily, Europe is still a Europe of cities, and it will be best and wisest to keep it that way as long as possible. One day, they may also explode. It is the great wealth of Europe and the first great political task of all Europeans should be to preserve their cities and be a civilization of cities. Because America is not a civilization of cities. In this lies the problem.
M. M: The fifth question continues the previous one. Do you think the megapolis or the growth of cities represents a competitor with the state? Will the life of the person in the near future, be determined more by belonging to a city than by belonging to a state?
B. B: It is difficult to say how it will look in megapoles and megapolitan areas, especially in the poorer parts of the world. But let us take Europe and imagine two or three cities with twelve million inhabitants - they would "swallow" several small states. You know it is not possible. Fortunately! Sometimes it is confirmed that the division of Europe by small symbolic frontiers can be an advantage. Maybe I see it like this: my ideal Europe is the Europe of the 18th century. Europe contained many small states with symbolic frontiers. When we read Giacomo Casanova we find that he travelled without a passport, probably sometimes only illegally. Each of these state formations had one city, a small metropolis, which was a large, strong cultural centre. - When I think about Europe, I like to think not of the Europe of states, but the Europe of cities. At the same time, the city always acquires the characteristics of a state centre and national centre - in a very complex, but very good system. In urbanism, the more complex a system is the better.
M. M: I am a philosopher and as a philosopher, I like the frequency of reflection of a philosophical nature in your considerations of the city. I also get the impression that this approach is not only the result of your culture, education, past and individual inclinations, but that the actual character of the processes occurring in the city require it. How would you define urbanology and the urbanologist, about which you write in your texts?
B. B: Urbanology or urban studies is not generally accepted as a term in our field. Only urbanism is used. It was the same at the faculty in Belgrade, and when I became a senior lecturer I began to consider what I should lecture about and would lecture about, I was in the Department of Urbanism. I would rather draw on practical urbanism, which was a treaty zone between politicians, large companies and capital. (In a way, capital does not exist in socialism, but it existed in practice.) Then I thought of something that may exist only in France - urbanology. Urbanology did not exist in the past. I defined it, if this can be said as a sort of philosophy of the city. I don't know whether I dare to say this, because what I wrote is more a literature than a philosophy of the city. That is, urbanology as a broad platform, on which the city can be considered freely, without pressure from the market, without the pressure practical urbanism brings with it. Practical urbanism, especially after the sort of changes, which happened in our little countries, has become the inviolable domain of the mafia. People get killed in former Yugoslavia for urbanist reasons. Maybe this was also my motive. When I got urbanology into the faculty, it met with a positive response. The scientific council also accepted it, although with some surprise, but in the end it passed. Since I wrote enough about this at the time, they said: "Allow it!" Then the idea emerged of naming it the "philosophy of the city", with the idea of attracting the support of some Marxist philosophers. But I protested in the sense that: "No, no! That is not a philosophy of the city!" and it really is not a philosophy of the city. And this idea was fortunately forgotten after a time. They also gave me some freedom to say what I wanted to say, because my situation in former Yugoslavia was specific. I designed monuments to the Second World War, which soon gained recognition and attracted international interest. My monuments looked entirely different to others. And my party comrades, who held high positions took the view: Let him, better for him to do this, rather than something else! (Laughter) such as concerning myself with practical politics. So urbanology started. But I now think that it is necessary to separate the theory of the city and the philosophy of the city from practical urbanism.
M. M: How do you now see the idea, held not only by philosophers, but also by many architects and urbanists, of founding a new city - simply leaving the old city aside and founding a new city on a green field site? For example, Le Corbusier, Niemayer and others held the view that the old city is uncorrectable. But this is an idea we also found, let us say in Descartes.
B. B: It is a utopian idea. Utopias recognize nothing apart from themselves. Therefore, it is best for them to be absolutely distanced. All utopian cities are on islands. They flee from reality and become kingdoms of dreams. They are interesting as literature and philosophy, but they are not practical. There are all those cities or satellite towns, planned as independent cities, and after the Second World War, they were accepted as the dominant scheme in urbanism. They built a new London, a new Belgrade, a new this, a new that, everywhere something new... We created small new cities with all the appropriate facilities. But what happened? Life made its own demands. Let us say that in a new city, a daughter has her own special profession, her brother another and a grandchild something different. None of them can pursue them in their own town, so they have to go elsewhere, and people must travel 20-30 kilometres to work each day. And something else: all those post-war satellite towns, some of which were really nice, have now all grown together. It seems to me that this was never thought of.
M. M: Were you ever attracted to this idea? In any stage of your development?
B. B: I never liked it. I was always, to put it a little expressively, a city rat. I liked the smell of the old city. But today I would not condemn this idea. I would not condemn the city as a satellite, as a town apart from the city. Today, I would rather see a general dispersion - with people living outside the city, but still living in an urban way. If we look at it etymologically, starting from the word civitas civitatis, the city is and always was civilization. The city is inseparable from the concept of civilization. Today civilization is no longer bound to the concept of the city, because a person can live outside a city and still be part of the swirl of urban ideas, urban needs, urban interests and the urban way of thinking. Such a way of life may please some, but not me, because I need the environment, the city as an environment.
S. A For many, the heritage of communism evokes catastrophe, where the city and urbanism are concerned. A Czech scenographer says that the architects set their shame in concrete.
B. B: The story of architecture in the socialist countries cannot be divided from the Soviet philosophy and the socialist city. The socialist city is a sort of absurdity. These socialist cities seem monstrous today. Fortunately, Yugoslavia was able to avoid this. For various reasons modern architecture was oriented more towards the West. I think that this does not result from socio-political reasons, but more from psychological factors. Since Comrade Tito was a snob, who liked to be friendly with emperors, kings and queens, he gave architects a free hand to do everything they could. We did not have socialist realism in architecture. We were spared that, but instead we had other types of vileness, whatever you like. But the field of architecture was free. It was a different story everywhere socialist realism existed, from the Asian republics to Europe.
S. A: I was at a discussion on the revitalization of the district below Bratislava Castle, which was almost completely destroyed under socialism. Among other things, somebody said that the architecture or urbanism of cities is too important to be left to architects.
B. B: Most certainly! Absolutely! Urbanism is a universal human matter. We mentioned Aristotle, we could also mention Plato, he also had urbanist ideas. They were a little high-flown, supra-realistic, but in the end very interesting. He had three cities: first the city from the Republic, which was purely mythical, with three social groups and so on, later he had an invented Athens, old Athens, which never existed, and finally in the last dialogue, the Laws, he had something rather confused. But his most beautiful urbanist project is Atlantis, which contains so much fantasy that modern architects could also learn from it. Atlantis is an example of how it is possible to dream of a city, which nobody could ever build. It is an eternal human theme. After love, the city is the most fascinating theme in philosophy, literature and everything, because the city is the most complicated of all. The city is a very, very complex theme.

PREDRAG CAGIĆ,
Nije sve u granitu, "Dnevnik", 20.II 2003

Nije sve u granitu Kikinda je prva u Srbiji svoj centar oslobodila motorizacije i za male pare ga temeljno „izdizajnirala”, poput ozbiljnih evropskih varoši. Šest puta jeftinije od Podgorice, koja je po principu „šta košta da košta” kvadrat pešačke zone plaćala 300 evra. Ne samo za skup granit uvožen iz Italije, već su tamo kupovani čak i kandelabri i korpe za smeće!

U najvećoj severnobanatskoj varoši Kikindi gradski trg je oduvek bilo najvažnije zborno mesto žitelja. Verovatno i zato rekonstrukciju i uređenje gradskog tkiva, sa centralnim trgom i pešačkom zonom, koji su započeti pre dve i po decenije prema projektu arhitekata Predraga Cagića i Borivoja Jovanovića, Kikinđani su pristupili temeljno i studiozno, pa im na urađenom mogu zavideti stanovnici mnogih većih gradova. Sa redovnim profesorom Arhitektonskog fakulteta u Beogradu Predragom Cagićem, koji je nesumljivo zaslužan što je Kikinda sačuvala autentično arhitektonsko nasleđe ranijeg vremena i uklopila ga u savremene graditeljske tokove, sreli smo se u ambijentu najužeg gradskog jezgra prestonice crepova i ludaje.Sve je počelo velikom željom da se Kikinda “uljudi” – podseća profesor Cagić. - Sa kolegom Jovanovićem započeo sam projekat od izgradnje stambenog bloka “Galacka”, zaokruživši ga kompletnom rekonstrukcijom užeg centra grada na 26 hektara. Prilikom gradnje novih objekata i intervencija na zatečenim starim građevinama sve je uvek rađeno od detaljnog urbanističkog plana, preko urbanističkih projekata, idejnih i detaljnih projekata do same realizacije. Sve što je tada projektovano bilo je podređeno zahtevima pešačkih kretanja u prostoru najužeg centra grada. Na kraju je završena pešačka zona, koja već dve decenije funkcioniše. Sada kada dođem u Kikindu, kao da sam došao kući. Poznajem svaku ciglicu starih i novih kuća.Cagić napominje da je najvažnije što je svaki deo pešačke zone funkcionalno opredeljen, svakom kvadratnom metru zna se namena, a najvažnije je da Kikinđanima i ljudima koji dolaze u ovu varoš donosi zadovoljstvo i bolji način komunikacije.LJudi vole da izađu iz svojih stanova i kuća, da prošetaju centralnim gradskim jezgrom, predahnu na klupi, popričaju. I u najgorim vremenima, koliko znam, tu se najmanje pričalo o politici. Tako uređeni prostori i uslovi omogućavaju jednu drugu sociološku situaciju, opuštanje čoveka, gledanje čoveka u oči, posmatranje i viđenje fasada u tom prostoru na drugačiji način, drugačije viđenje lica čoveka. U takvom ambijentu čovek drugačije prepoznaje neku lepotu, prepoznaje nešto drugo i stvara jedan drugačiji način ponašanja – ukazuje Cagić.Za Kikindu se može reći da je uređenjem centralnog gradskog tkiva sa pešačkom zonom napravila pionirski podvig u Srbiji, jer je to bila prva uređena pešačka zona kod nas. Pre toga samo je godinu-dve ranije pešačka zona uređena u uskom i malom prostoru Dunavske ulice u Novom Sadu.To je bio neki osećaj da se upuštamo u veliku avanturu, jer do tada nismo imali nikakve uzore. Bio sam uz ljude koji su pokretali inicijativu i na sreću sve zamišljeno smo realizovali. U Kikindu sam dolazio 15 godina dva puta nedeljno i započeo da živim život sa ovim ljudima, i iz svega toga da crpim energiju i ideje. Uvek sam cenio ovu sredinu, zavoleo sam Kikindu svim srcem i uvek je u mojim mislima – otvara svoje srce profesor Cagić.Sada, sa ove vremenske distance, pitamo našeg sagovornika da li je svojim i delom kolege Jovanovića uspeo da priušti očekivano zadovoljstvo Kikinđanima.

Moj osećaj je da smo uspeli, samim tim što se izgrađena i uređena arhitektonska celina gradskog jezgra čuva, gradski trg se koristi i ljudi vole taj prostor. Ovaj najvažniji prostor u gradu postao je nezaobilazni deo životne svakodnevice Kikinđana i presrećan sam jer ga Kikinđani zovu – naš trg! Ne mogu a da ne kažem koliko recimo Zrenjaninci zavide Kikinđanima zbog toga što sam ja taj posao radio u Kikindi. Kikindu volim i zbog toga što je ona grad iz koga se ne odlazi. Kikinda je grad u kome ljudi najčešće prožive ceo svoj vek. Kikinda je prva uspela da staro jezgro koje je dobila u nasleđe, uklopi u nove arhitektonske tokove. To je kod projektovanja i realizacije bio jedini način razmišljanja. Ako Kikinđani smatraju da je to postignuto, onda sam i ja zadovoljan. Iz susreta i komuniciranjem sa Kikinđanima, kada dođem, osećam da ljudi vole gradski trg. Prostor pešačke zone u Kikindi dug je kilometar i širok oko 300 metara. Iako je osmišljavan kao začetak pešačkih zona kod nas, i danas je primer kako čitav centar grada može da bude u pešačkoj zoni. U drugim gradovima su rađeni slični zahvati samo u delovima centralne gradske zone. Kikindska pešačka zona je i danas jedna od najkompleksnijih u našoj zemlji, pa i šire, mada su ih kasnije dobili Subotica, Sombor, proširena je u Novom Sadu, a na ovim poslovima radio sam i u Pančevu, Vršcu, Podgorici, Požarevcu, a završavam projekat trga u Smederevu.Realizacije projekata pešačkih zona u kojima je do sada učestvovao arhitekta Cagić, što je i predmet koji predaje na beogradskom Arhitektonskom fakultetu, uglavnom nisu bile skupe. Izuzetak je uređenje Hercegovačke ulice u Podgorici, gde je izričito zahtevan granit, pa šta košta neka košta. U drugim gradovima se radilo sa jeftinijim, ali isto tako dugovečnim materijalima. - LJudi se često nepotrebno u ovakvim projektima vezuju za granit, a može biti lepo i dugovečno i bez njega, što potvrđuje i primer Kikinde. Knez Mihajlova u Beogradu rađena je od jablaničkog granita, što je koštalo oko sto evra po kvadratu, a materijal kojim je rađeno u Kikindi je iz Bele Crkve i kvadrat završnog sloja od 8 santimetara staje pet evra. A trpi sve mrazeve i sva habanja. Za dve decenije od izgradnje, ništa nije pohabano, kao da je od granita. U Podgorici kvadrat pešačke zone koštao je 300 evra, jer je uzet skup granit iz Italije, odakle su čak uvezeni kandelabri i korpe za smeće, a u Kikindi gde sam paralelno radio sve zajedno sa infrastrukturom koštalo je oko 50 evra po kvadratu. Apsurdno bi bilo uređivati pešačku zonu u Kikindi granitom, jer to grad ne bi mogao da plati za tako veliku površinu. Da se krenulo sa granitom, možda bi se uredilo samo jedno parče i ne bi se stvorilo ono što Kikinda danas ima, ponosan je Cagić.

Milorad Mitrović, foto: Ervin Šalgo
Dnevnik,  20. II 2003.

MIHAJLO MITROVIĆ, odlomci intervjua
A. Kadijević, Projekti, graditeljski život, ideje, Beograd  1999.
verzija za štampu

 Mnogobrojna Vaša dela i ideje danas pripadaju istoriji arhitekture. Istoriografi često zameraju živim stvaraocima, čije delo proučavaju, što “svoje vreme” ne doživljavaju kao istorijsko, jer previše subjektivno opisuju pojave koje su ga obeležile. Kako uspevate da održite kritičku distancu od emotivnog nasleđa minulih decenija u kojima ste ostvarivali svoje graditeljske zamisli i steknete motivaciju za nove projekte?
Jedan od najznačajnijih instrumenata i zaštitnika arhitekture je fuga. Svako moje delo ogradim od prethodnog fugom. Kada se nađem pred novim zadatkom prvi moj napor je da pronađem i ozvučim novu fugu. Kada sam je savladao sve dalje ide glissato. Fuga je moja jedina značajna distanca.

Vaš graditeljski opus, posmatran u celini, ostavlja utisak izražene idejno-estetske i strukturne složenosti. Kao da ste u svakom novom poduhvatu svesno otvarali za sebe novi stvaralački problem…
Vrlo ste tačno pretpostavili da sam u svakom novom arhitektonskom zadatku otvarao novi stvaralački problem. Insistirao sam na fugi između svaka dva dela. Jer, koherentni stilovi u klasičnom smislu te reči ne postoje od početka XX veka. Poslednji veliki, uobličen i kanoniziran, evropski stil je secesija, stil Fin de siecle. Moderna je više protest nego likovna konvencija i sve oko nje je trka za sopstvenim repom. Iz tog kruga ne mogu izlistati savršeno koherentni novi stilovi, i njih više nikada neće biti jer su iscrpljenost majstora ruke, nove tehnologije, robotizacija stvaralačkog poteza, virtuelni teror, preneli zakone estetike u anarhičnost apsolutuma slobodnog umetničkog iskazivanja. Uostalom, svaka kuća na kugli zemaljskoj ima samo jednu jedinu ukrsnicu geografskih koordinata. Ne može se pomeriti niti za santimetar a da se ne ugrozi njena jedinstvena bačena senka. Zadatak je savremenog arhitekte da prepozna tu senku i da od nje krene u autentično stvaralaštvo, a nikako da pođe od oblika i kompozicije kapitela, timpana ili balustrada. Heterogenost je poštovanje neponovljivosti zemaljskih geografskih tačaka i neponovljivih ličnosti.

Kao istaknuti autor, hroničar i kritičar naše savremene arhitekture decenijama ukazujete na nedostatke graditeljske struke i predlažete rešenja za njeno unapređenje. Da li smatrate da su Vaše kritičke refleksije bile efikasne?
Na ovo pitanje ne postoji pouzdan odgovor. Beograd je posle devedesetih godina prošlog veka upao u tešku duhovnu i moralnu društvenu krizu koja je rezultirala urbanističkim haosom i suspendovanim ozbiljnim graditeljstvom, kalkutizacijom Beograda, gde ne može biti ni govora o postojanju kritičke misli.
Mislim da je misija “kritičke reči” bila korisna do devedesetih godina. Cenim to po tome što što je u nekoliko situacija moja reč bila progonjena, što mi je prećeno javno (serijom tekstova preko novosadskog “Dnevnika”), što sam u dve prilike morao ići na sud, što mi je gradonačelnik Kragujevca zabranio ulazak u grad, što su mi otkazivali započete projekte ili su me sačekivali na komisijama i pred opštinskim giljotinama. Da je moja reč bila bezvredna, verovatno bi mirno ćutali. Samo oni dobro znaju koliko ih je pogađala.

Decenijama se borite za jačanje autoriteta arhitekata pred vanstručnim društvenim faktorima, mimo kojih se ne mogu realizovati arhitektonski projekti. Naročito ste kritikovali snishodljivost arhitekata pred “moćnicima” iz institucija političkog sistema, i pred svekolikom birokratijom. Da li je Vaš apel iz 1990. godine – “Nikada više ponižavanjem do saglasnosti nadležnih” – imao efekta i uticao na ponašanje naših arhitekata?
Tačno je da se decenijama borim za autoritet arhitekata pred vanstručnim društvenim faktorima. Sa mnom to čini više uglednih stvaralaca, to čine i neke stručne asocijacije (Akademija arhitekture Srbije, Veće nosilaca Velike nagrade arhitekture), ali sa neprimetnim rezultatima. Snishodljivi i podložni su se neprirodno namnožili i u svoj front uključili nesrećne arhitekte, otpale iz kruga stvaralaca. Sada se taj neprirodni savez učvrstio. Postao je sila iznad društva kojoj ni sud ni policija ne mogu ništa. Javnim apelima brišu stolove posle užine.

Da li arhitekturu doživljavate primarno kao umetničku ili kao naučnu, tehnicističku disciplinu?
Primarno kao umetničku, ne zapostavljajući njenu tehničku stranu.

Kako nastaju Vaši likovni motivi u arhitekturi? Javljaju li Vam se spontano, ili ih otkrivate upornim traženjem?
Dugim nošenjem u sebi. U minutima predaha, u retkim časovima dokolice, za vreme dosadnih sednica i sastanaka, kada sam samo fizički prisutan a mislima duboko zašao u nerešen arhitektonski problem. I, možda nećete verovati, vrlo često u slici sna, koju savršeno precizno mogu da stavim na papir posle buđenja.

Iz kog istorijskog segmenta arhitektonskog nasleđa ste najviše crpeli inspiraciju u svom radu?
Iz secesije, savremene skandinavske arhitekture i našeg predratnog graditeljstva. Tu sam nalazio riznicu oblika i otkrio poetiku opeke, kojoj sam ostao odan do današnjeg dana.

U Vašem graditeljskom delu ste iskazali osobena tumačenja nacionalne i internacionalne komponente u arhitekturi. Kako danas, u doba krize kriterijuma u umetnosti (populizam, mondijalizam, regionalizam, nacionalizam), gledate na to pitanje?
Nacionalno je ipso facto deo internacionalnog pa, kada se suočite sa internacionalnim pristupom, ništa nije logičnije nego da se osvrnete i pozabavite nacionalnim. Ako se to ozbiljno uradi stiže se do floskule transponovanja nacionalnog u savremeni arhitektonski izraz. Da to nije fraza potvrđuje u velikoj osnovi savremena japanska arhitektura, u kojoj su na toj osnovi postignuti svetski priznati rezultati. Moje je uverenje da što se više globalizuje i uniformiše svet u obratnoj srazmeri ostaje nagon i potreba za očuvanjem tradicionalnih nacionalnih kodova, kako u duhovnoj sferi tako i u graditeljstvu.

Vreme u kome ste se Vi formirali kao graditelj nominalno pripada eri moderne arhitekture. Kao tumač i kritičar u toj oblasti Vi ste među prvima tretirali tu epohu kao istorijsku i nagovestili njen kraj. Kakav je, po Vašem mišljenju, konačni bilans te epohe?
Moderna je nesumnjivo revolucionaran pokret u svim oblastima umetnosti, pa i u arhitekturi, samo što je arhitektura praktično od večitih materijala i ima daleko najviše korisnika i posmatrača. Stoga je njen pečat najvidljiviji, a njeni simboli sigurna ostavština za prepoznavanje i njenu buduću arheologiju. Vrtoglave društvene promene uvele su epohu u paklene pojave mondijalizma, neoimperijalizma i sofisticiranog kolonijalizma, koji su uneli darmar i u sve pore duhovnog sveta, pa i u umetnost, koja se rasplinjava po vodama beznađa. Zamorena od rektangulara i golozidosti, priterana uz zid tehnoloških inovacija, moderna je počela da puca po šavu slepog funkcionalizma pa se regionalno i pegavo pojavio brutalizam, neoromantizam i dekonstruktivizam sa iskrenim prefiksom de, da bi sva talasanja mondijalno objedinio postmodernizam.
Tako je u jednom trenutku ponovo uspostavljena vladavina jednog stila, pa su se u celom svetu, u manjoj ili većoj meri, počele pojavljivati stilski oblikovane iste kuće. Bilo je to moguće iz dva važna razloga. Prvi je reakcija na izraubovanost moderne, a drugi dekreativno i lako uspostavljanje likovnosti upotrebom šablona i bazara. Postmoderna je preuzela iz neprevaziđenih klasičnih stilova njihovu elementarnu ikonografiju, a zatim editovala katalog simbola, pa je beli arhitekta u Americi na svoju arhitekturu na isti način lepio obavezne timpane, dorske, najčešće jonske stubove, kapitelske akantuse i volute, barokne piramide, balustrade i zalučene otvore, kao što je to činio njegov crni kolega u najcrnjoj Africi, na primer u Bocvani. Nisam slučajno pomenuo Ameriku. Postmoderna je otuda počela i, nazdravljana delom Čarlsa Mura, imala je nesumnjivo vredne kreativne domete. Na njih nisam mislio, nego na svetski okean nekreativnosti i mehaničkog komponovanja arhitekture u kome su se utopile mnoge graditeljske šanse.
Za mene je bilo tragično kada sam video ostarelog velikana američke arhitekture Filipa Džonsona kako se nemoćno poštapa postmodernom na monumentalnom bloku Fort Hil Skver u Bostonu. Mislim da je tu grobnica postmoderne. Tako su moderna i njen prividni oponent, tiho odlazeći na samom kraju veka, ostavili vakuum u arhitekturi, ne dosegavši nikada sjaj velikih stilskih epoha. U ovom vakuumu trenutno je aktuelan teror oblika i formi, bilo da se on iskazuje kriškom lubenice, ili agresivnim konglomeratom astatičnih struktura. Kriška lubenice je simbol ovog stila, kao što je voluta bila simbol jonskog stila. Agresivni konglomerat, čiji je protagonista Frenk Geri, u prostornom stvaralaštvu je savršeno kompatibilan refleks socijalne i političke slike sveta, obeležene duhovnim i fizičkim nasiljem, kriminalom, vučjim pravom i paklenim vizuelizacijama. Eksportna roba za kulturnu hegemoniju je na primeru Gerija u Bilbau i Pragu dobila zabrinjavajuću dimenziju, sličnu sovjetskim domovima kulture u Varšavi i Sofiji.

Unutar korpusa savremenih trendova u umetnosti izražene su i tendencije kontrakulturnog antiestetizma, antiistorizma i zagovaranja ekstremnih stavova koji dovode u pitanje sam pojam umetnosti. Ima li u arhitekturi našeg vremena analognih pojava?
U savremenoj umetnosti, u gotovo svim njenim oblicima - slikarstvu, skulpturi, književnosti, filmu, muzici - provlači se lajtmotiv raznih komponenata nasilja. A i šta bi drugo kada su vekovne i tradicionalne norme kodeksa međuljudskog ponašanja spustili u ambis, ne primitivci već, nažalost, džentlmeni najprosvećenijih nacija. Šta bi drugo kad svakodnevno ginu silni ljudi od komšije, od mine, od švercovanog oružja, od automobila-bombi, od raketa, od hemijskih koktela. Kad se najbolje prodaju filmovi, romani, spotovi čije su teme: krv, proboj zvučnog zida, laserska smrt ili tajna ključa atomskog arsenala. Od Altamire još, umetnost je negovala lepotu i plemenitost, a kakva vam je danas lepota umetnosti najuverljivije se videlo na poslednjem Venecijanskom bijenalu, za koji su i sami italijanski verni poklonici lepog, plebiscitarno rekli: bolje da ga ovakvog više nema! Šta u tom okruženju može arhitektura? Da puzi uz pse haosa, da vam izmiče tlo ispod nogu tako što će zakositi sve zidove pa nećete moći da se vertikalno orijentišete u prostoru. Zašto? Da se bude nov, moderan! Da novim kućama simuliramo i anticipiramo ispreturani bombardovani grad.

Ima li u našoj arhitekturi dvadesetog veka izraženih kontura koje nagoveštavaju mogućnost stvaranja njene istorijske periodizacije? Koje bi bile stožerne tačke u takvoj periodizaciji prema Vašem viđenju?
Ja u najgrubljim okvirima vidim tri perioda:

1. celovita, koherentna i prepoznatljiva (frapantno prepoznatljiva da se svaka kuća čak i za oštrije laičko oko može bez greške prepoznati) srpska arhitektura do rata 1941. godine;
2. arhitektura SFRJ do 1990, socijalno naglašena, kvantitativno impozantna, u špicevima u dosegu vrednih evropski dostignuća;
3. arhitektura posle 1991. godina, arhitektura izvan arhitektonskog konteksta, u senci tranzicijskog srama i nasilja i u rukama novih nedefinisanih društvenih kreatura.

U čemu vidite uzroke zapostavljanja arhitektonske struke u našem javnom životu?
U maloj obrazovanosti, malim zahtevima sredine, samoizdaji struke, političkom nerazumevanju i neinteresu (pogledajte samo kako izgleda glavna velika sala Skupštine Srbije). Sve je to uslovilo marginalizaciju arhitekture u javnom životu. Arhitektura je ozbiljan socijalni, umetnički i tehnički fenomen. A nedovoljno emancipovanim i neprosvećenim sredinama bliži je duh zabave i igara.

Kakav je Vaš stav o odnosu SANU prema savremenim srpskim arhitektima? Da li su naši graditelji nedovoljno zastupljeni među članovima te ugledne institucije, naspram brojnijih slikara, književnika, vajara i drugih?
Odnos SANU prema savremenim srpskim arhitektima godinama je do paroksizma ignorantski. Samo jedan arhitekt-graditelj je član SANU. Zbog toga je bilo nužno osnivanje Akademije arhitekture Srbije.

BRANISLAV JOVIN, intervju
Milorad Pavlović , “Blic”, 14. novembar 2002.
verzija za štampu

Branislav Jovin: Vlada Nenada Bogdanovića svesno je nastavila opstrukciju regulacionih planova i naručila, sedmi put nakon 1982. godine, pisanje novog urbanističkog plana Beograda

Kako je metro bačen pod tramvaj

Kada autoputem relativno lako stignemo sa jednog kraja Beograda na drugi, šetamo bez bojazni od automobila Knez Mihailovom i Zmaj Jovinom, odlazimo na Ušće ili kej ispred hotela Jugoslavija… ne razmišljamo mnogo o duhu grada u kome živimo, osećamo se njegovim sastavnim delom. Sa urbanistom, arhitektom Branislavom Jovinom, projektantom gore nabrojanih vizura Beograda, razgovarali smo za „Blic“ o zanemarenom urbanom(kulturnom) identitetu Beograda, pre svega zbog neizgrađenog sistema podzemne železnice. Penzijom gurnut van vladajućih urbanističkih krugova, pri Odboru za urbanizam Narodnog pokreta „Otpor“, Jovin istrajava u polemikama koje za cilj imaju oblikovanje Beograda kao evropskog mesta za život.

Da li samo zato što ste projektant izgradnje beogradskog metroa, nikako da prežalite što je Beograd, izgleda, obustavio razmišljanja na tu temu?

- Nije metro važan zato što sam ja projektovao izgradnju njegove prve faze, metro je neminovnost milionskog grada, aksiom koji se ne dokazuje. Kad je reč o planovima izgradnje nezavisnog šinskog sistema, Beograd je, mnogo brže nego ranije, reagovao ugledajući se na reviziju urbanističkih planova gradova Evrope od milion i više stanovnika. Pratio je taj pravac razvoja 1972. usvojenim revidiranim Generalnim planom (iz 1950.), zasnovanim na javnom prevozu nezavisnim šinskim sistemima.

Političari imaju jak upliv na urbaniste kad žele nešto da „ostave iza sebe“. Postoji i mišljenje kako urbanisti ispunjavaju želje vlastodržaca. Kakvo je vaše iskustvo?

- Sve što sam uradio za Beograd od autoputa i Mostarske petlje do popločavanja Knez Mihailove i uređenja obala Save posledica su urbanistički prosvećenih gradskih uprava Beograda u prošlosti. Kada je bilo neophodno da se donese odluka o tome koji će se od dva predložena projekta za Mostarsku petlju u sklopu autoputa usvojiti, nakon tri dana i dve noći rasprava u Zavodu za urbanizam, tadašnji gradonačelnik Branko Pešić je podržao moje rešenje iako je bilo deset puta skuplje. Bilo je to 1967. godine, Beogradom se kretalo tek 27.000 automobila i projekat je mnogima izgledalo megalomanski.

Šta je, zatim, omelo planiranu izgradnju metroa?

- Samoupravljači sa tadašnjim predsednikom gradske vlade Radojem Stefanovićem na čelu odlučili su da bace metro pod tramvaj. Tvrdili su kako je Beogradu dovoljan i uskokolosečni tramvaj iz 1894. da se doveze do dvadeset prvog veka. Tada je zasnovana retrogradna urbanistička politika neprekidne revizije Generalnih planova »društveno-ekonomskog i prostornog razvoja grada« kojom se skriva neplanska, divlja gradnja. Živana Olbina vratila je u igru projekat izgradnje metroa jer je vratila na scenu projekte iz naše barake na Novom Beogradu, odobrila popločavanje Knez Mihailove ali je ubrzo na mesto gradonačelnika postavljen Milorad Unković. Rekao mi je: izvini Brano, moram Akademiji nauka da dam neki zadatak, da nešto zarade, znaš, to je naša „memorandumska zahvalnost akademicima“. Tako je sa Žeželjem na čelu formirana komisija da bi napravila transportni sistem u Beogradu koja je nametnula ideju „unapređenog tramvaja“, „lakog metroa“, a to nam se i ovih dana podvaljuje pod imenom „laki šinski sistem“.

Napisali ste nekoliko otvorenih pisama novoj gradskoj vladi. Šta joj zamerate?

- Kad je opozicija dobila Beograd 1996. a Zoran Đinđić postavljen na mesto gradonačelnika prve radne nedelje posetio je sektor za metro. Dogovorili smo da se odmah pristupi izradi programa i pristupi raspisivanju tendera, završi regulacioni plan centralne zone i započne izgradnja. Metro je trebalo da postane prioritet gradske uprave. Nažalost, „oni s bradama“, kako ih u šali zovem, sklonili su Zorana posle nekoliko meseci. Vlada Nenada Bogdanovića svesno je nastavila opstrukciju regulacionih planova i naručila, sedmi put nakon 1982. pisanje novog urbanističkog plana. Njegovi urbanistički savetnici identifikuju se sa regulacionim planom i odlučuju, gde, šta, koliko, kada i pošto će se u Beogradu graditi. Najbolji primer za to je predviđena garaža u dvorskoj bašti čime se narušava jedinstvena kulturna celina grada.

Ali, zar niste vi sami, 1969. projektovali „Garažu u Pionirskom parku“?

- Projekat jeste zaveden kao projekt garaže u Pionirskom parku ali je, kao vojna tajna, ustvari trebalo da bude atomsko sklonište za potrebe savezne, republičke i gradske administracije. Kasnije se od toga odustalo usled ogromnih troškova koje je izgradnja skloništa previđala.

Pristupilo se i popločavanju centralne gradske ulice mimo plana koji predviđa njeno kompletno pretvaranje u pešačku zonu!?

- Planirana izgradnja garaže još nije počela a koštala bi građane četiri puta više nego što je koštala zamena dva santimetra asfalta šarenim bambilend betonskim pločama u ulici Kralja Milana. Osim toga, posečeno 261 stablo, sve to bez ikakvog plana i projekta.

Bespravna gradnja nije izmišljotina ove vlasti. Odavno postoji neplanska divlja gradnja jer je beogradsko područje pokriveno svega sa pet do deset posto regulacionih planova. Izgrađen je, na divlje, „Enjub“ na šezdeset hiljada kvadrata zelene površine centralnog parka Novog Beograda, Zatim, počinju priče o mostu preko Ade. Opet iza te ideje stoji lobi „tramvajdžija“, isti oni koji su ubedili građane Banovog Brda, 1982. godine, da će izgradnjom tramvajske linije, njihovi saobraćajni problemi prestati sve do dvadeset drugog veka. Nadam se da će sadašnji čelnici gradske vlade urazumiti takve urbaniste, povući odluku o novoj izradi Generalnog plana i prioritet dati izgradnji beogradskog metroa, primereno, još od početka prošlog veka, kulturi života evropskih gradova sa preko milion stanovnika.

MILAN LOJANICA, intervju
Dijana Milašinović Marić, “Forum+”, br. 50, jun .2005.
verzija za štampu

Arhitekta Milan Lojanica rođen je u Beogradu 1939. Opredeljenje za arhitekturu proizašlo je iz njegove zainteresovanosti za umetnost uopšte. U mladosti bavio se slikarstvom, vajarstvom, pisao je poeziju, dramatizovao književna dela čak i režirao. Uspešan đak a potom i student, bio je od onih, radoznalog duha. Arhitektonski fakultet diplomirao je 1962., potom kraće vreme radi u Institutu za arhitekturu i urbanizam Srbije. Od 1967. godine započeo je nastavničku karijeru na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu na predmetima Projektovanje i Proces projektovanja. Poslediplomske studije iz oblasti arhitektonsko - urbanističkog projektovanja osniva i njima rukovodi 1999.-2004. Dobitnik je niza prestižnih nagrada i priznanja, član je Akademije Arhitekata Srbije, Inženjerske akademije SCG i dopisni član Srpske akademije nauka i umetnosti od 2003. godine.

Svojim projektantskim radom, širom obrazovnom i kulturnom delatnošću, opštim profesionalnim i intelektualnim ugledom, arhitekta Milan Lojanica je, mogli bismo reći, najmlađi član malobrojne porodice srpskih arhitekata čiji je rodonačelnik, u tridesetim godinama prošlog veka, bio dr Milutin Borisavljević, docnije arhitekti: Milan Zloković, Nikola Dobrović, Aleksej Brkić, Milorad Macura...

O procesu projektovanja
- Od prvih Vaših graditeljskih radova ( kompleks zgrada Vetprom, 1969, Julino brdo, 1972) zapaža se nastojanje da pri projektovanju, kako sami primećujete "jednovremeno koristite precizne procedure i tehnike kao i .. slobodne imaginacije ". U kojem segmentu stvaralačkog procesa je moguće premostiti tu delikatnu razdvajajuću nit? Ili se možda ti elementi neprestano prepliću?
Ovaj razgovor započinjete interesovanjem za pitanje procesa projektovanja. Meni se to dopada. Oduvek mi je ta oblast bila privlačna tematika, a i danas je, ništa manje nego pre tridesetak godina kada sam na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu privoleo nastavnike i studente da podrže moj predlog te da se ova materija uvrsti u nastavni program. Dabome da se racionalni elementi i slobodne imaginacije prepliću u gotovo svim fazama arhitektonskog projektovanja. U godinama kada su nastajala dela koja pominjete bili smo daleko od saznanja o metodama i tehnikama koje bi mogle biti korisne u poslovima koji se danas obavljaju rutinski ili makar jednostavnije. Nikakvo, međutim, metodološko ili tehnološko unapređenje procesa projektovanja neće ugasiti draž igre i čaroliju otkrića uvek prisutne u procesu projektovanja u kome, i pored mogućih mnogih racionalizacija, uvek postoji ". . . . nešto, ne zna se šta, dođe ne zna se otkud i raste, ne zna se kako, do izvesne forme, ne zna se zašto " ( Hindenith). Trenutak u kome se prelamaju procesi kristalizacije dobro je skriven u regionima duha iza polja jasnog vida. (……možda je to na delu duh, duša ili Bog?).

O ličnom putu, idealima, pitanju umetniČkog u arhitekturi
- Interesovanje za umetničko pri oblikovanju prostora prožima sva vaša delovanja i pedagoško i teorijsko i arhitektonsko - urbanističko. Vaši sopstveni ideali u arhitekturi gde se najviše očituju?
Priča o idelima uvek je vezana za biografsku sferu čoveka. Ideali nekako vuku životnu putanju, mada i sam život, okolnosti, ponešto i van plana i čovekove volje, uzvratno ume da, neki put, pomera prethodno izabrana opredeljenja, ciljeve i idele. Rano interesovanje za umetnost i s druge strane okolnosti koje su me dovele u te tri oblasti delovanja, priča su za sebe, a iz te priče idu putevi za koje bismo doista mogli reći da se težišno ukrštaju na pitanjima oblikovanja arhitekture, oblikovanja prostora. Same ta reči - " oblikovanje", a naročito reč " umetničko" , budući da su od preterane upotrebe malo izlizane i umorne, čini mi se treba malo objasniti. Oduvek klasifikovana u šaržu umetnosti, gde će zacelo zanavek i ostati, arhitektura ipak nije što i druge umetnosti. Razlikuje je potpuno drugačiji odnos prema konkretnom životu iz koga izrasta odnos prema stvarnosti od koje druge umetnosti mogu biti znatno manje zavisne ili čak nezavisne. Ali to nije ono što hendikepira arhitekturu nego joj, naprotiv, daje dodatnu dimenziju. Tako pitanje oblikovanja u arhitekturi nije nešto što se tiče samo ljuske, površine, lepotnosti, estetike. Arhitektura nije samo oblikovna retorika. Arhitektonski oblik, a time i umetničko u arhitekturi, nesvodivo je na pitanja očiju. Arhitektura, koja je previše okrenuta tom formalnom aspektu je arhitektura koja previše " maše ušima ", kako to jedan meni drag arhitekt kaže. U projektovanju, pedagoškom radu ili traktatima i zapisima nastojim da akcenat bude na relaciji između forme i smisla. Smisaoni, konceptualni aspekt forme je u prvom planu a ne estetski, pri čemu "smisao " nije samo u upotrebnoj celishodnosti nego u skali pitanja vezanih za čovekove potrebe. Ne postoji estetski ili još gore "umetnički " alibi za grube promašaje u arhitekturi. Eto takvo oblikovanje prostora mogao bih uzeti sebi i preporučiti drugom za ideal u atrhitekturi - ono oblikovanje koje ne ugrožava etički postulat i dubinu arhitekture.

Lični Manifest
- U vašem tekstu iz 1977. "Zapisi sa crtaćeg stola", gotovo proročki skicirate portret savremenog graditelja i probleme otuđenja koje donosi novo doba. Možemo li o tom tekstu razmišljati kao o svojevrsnom manifestu za bloka 19a, ili uopšte kao o manifestu vaše arhitekture?
Kao što se pesnici rascvetavaju rano tako se i sve intimne poetike javljaju u doba kada je oduševljenje svetom najsnažnije, u mladosti. Potom nailazi vreme kada se svet manje smatra isključivom svojinom, pa potreba za znanjem i iskustvom nagoveštava dolazak zrelijih godina. Baš u takvom periodu ( bilo je već prošlo desetak godina mog profesionalnog staža sa izvesnom afirmacijom) nastali su i " zapisi sa crtaćeg stola "- neka vrsta ispovesti, monologa, u stvari zbirka malo doteranih zabeleški koje sam imao običaj da uz crteže ostavljam po ivicama hartija. Pokazalo se da složeni jedan uz drugog, jedan preko drugog, ti mali pokušaji da se samom sebi ponešto razjasni, imaju nekog smisla. Između mladosti i sazrevanja je momenat kada se prilično uobliči vaš pogled na svet, svoju delatnost, ono čime se bavite. Zadugo posle tog teksta, pa i danas, nisu se mnogo promenili ni moje viđenje uslova za rad arhitekata, niti su se mnogo promenile moje sklonosti, afiniteti, orijentacije. I dalje mislim da bi pred pritiskom neugodne svakodnevnice, arhitektonski oportunizam i naraslu apatiju trebalo da zameni borbeniji, angažovaniji odnos arhitektonske inteligencije - aktivizam koji pravi promaju da se ne ugasi elan. Bio sam, a i danas sam pristalica reformističkog duha. Zar nisu u jedno slično vreme, vreme upropašćavanja gradova ( dvadesetih godina prošlog veka), u aktivizmu arhitekata izlaz tražili i kovači manifesta Moderne ? Slično kao u nauci ili umetnosti i u arhitekturi postoji jedan prostor na distanci od svakodnevnog iskustva i tekuće prakse. To je TERA INCOGNITA - ono privlačno polje sa koga isklijava seme mogućih anticipacija onoga što tek dolazi. Uz pomenute "zapise " objavio sam kao konkretnu proveru iznetih stavova i delove studije mogućnosti razvoja jednog sistema za projektovanje i građenje stanova. Samo godinu dana kasnije ukazala se prilika da značajan deo te studije nađe primenu u konkursnom projektu za Blok 19 a na Novom Beogradu. Deo studije koja jeste u neku ruku imala karakter manifesta, ostao je na papiru. Iako do danas nikad prilike da se u celosti realizuje, ovaj koncept, izgleda, evo ni posle čitavih 30 godina, nije izgubio mnogo od metodološke pa ni od vizuelne, artističke atraktivnosti odnosno aktuelnosti.

O timskom radu
- Julino brdo, blok 19a, rekonstrukcija trga u Valjevu, šetališna zona u Pančevu, sve su to realizovana rešenja i ambijentalne celine koje ste radili timski sa kolegama ( Cagićem, Jovanovićem, Marićem i dr). Čini se da je timski rad neophodan u tako velikim arhitektonskim zahvatima?
Tip, karakter zadataka, složenost poslova, informacije, kontakti, pritisak rokova i što šta drugo, zahtevaju tim koji na više nivoa treba dobro da funkcioniše. Ishod celine zavisi od dobrog rezultata na svim nivoima rada, pa su preduslovi za takav rad, pre svega, na okupu dobro i snažno motivisani pojedinci, njihov izgrađen međusobni odnos i vera u ono što rade. Mnogo sam radio sa izvanrednim arhitektima Jovanovićem i Cagićem, takođe još ranije sa Sonjom i Nedeljkom Borovnicom, nešto kasnije sa Rajkom Marićem i Marijom Božanićem. Na nekim važnim poslovima veoma su mi pomogli Bora Petrović, Miloš Komlenić. Ima još imena koja bi trebalo pomenuti. Poslednjih godina sa mnom je, najpre saradnički, a sada i koautorski Vladimir Lojanica. Sve su to odlični, daroviti, struci potpuno odani arhitekti za koje me vezuju divna druženja i snažne emocije. Nekada je timski rad osporavan, čak naruživan, danas vidimo da je postao gotovo isključiva forma delovanja arhitekata. Razume se, osim pragmatičnih profesionalnih razloga, timski rad ima i objektivnu kulturološku pozadinu, a i zanimljive psihološke sociološke i druge komponente. Zbog čega i kada nastaje, kako se razvija, kada uspeva, kada se i zašto gasi i td. To su interesantna pitanja za jednu istoriju arhitekture, možda im nekom prilikom posvetimo jedan " čas anatomije ".

Kuda ide arhitektura danas?
- Prostor je pojmovna i konkretna kategorija, njegovo razumevanje i oblikovanje upravo zavisi od duhovnog i saznajnog stanja svesti čoveka. U tom smislu ako je u antička vremena arhitektonski oblik bio pre svega podređen kosmičkim i božijim zakonima, u vreme renesanse čovekomeran, tokom baroka beskrajan, a u vreme moderne savladiv, na kakvo pitanje mora da odgovori arhitekta današnjice? Da li danas prostor izmiče realnom, iskoračuje li u privid?
Stara je istina da je radoznalost čovekovo imanentno svojstvo i faustovsko iskušenje kome se ne može odoleti. U lavirintima misli o arhitekturi pouzdana je istina jedino da nema pouzdane istine. Istorija misli o arhitekturi je nikad dovršena potraga za univerzalnim pravilima. Od Vitruvija, Albertija, Paladija , zatim novovekovnih mislioca pa korifeja Moderne i njihovih potonjih sledbenika do protagonista najnovijih doktrina i konceptora arhitektonske misli, vrtoglava je evolucija ideja o razumevanju arhitekture i njenoj sudbini. Možda je najpouzdaniji oslonac za razumevanje arhitektonskih pojava jedino Vinkelmanova biologistička - metafora sa početka XVIII veka o nužnosti stalnog rađanja, razvoja i umiranja arhitektonskih paradigmi. Nastanak, zrenje i gašenje arhitektonskih pojava na istorijskoj pozornici stalno doživljava ciklična ponavljanja i potvrđuju posthegelijanski dijalektički princip o neprestanom nicanju novog na ruševinama starog. Nekada su ti procesi burni i brzi, nekada rasplinuti u vremenu, usporeni i naizgled jedva primetni. Iza pojava sa samog kraja veka već smo u vrtlogu koncepcije o arhitekturi bez ortogonalnih referenci, arhitekturi amorfnih formi koja uklanja elementarne semantičke kodove čitavog graditeljskog iskustva. To je arhitektura plutajućih formi, topoloških površina koje obavijaju , umotavaju prostor jednako sa svih strana, insistiranjem na opni iza koje je nemoguće pročitati bilo kakvu namenu. Poslednje epizode kompjuterski generisanih kurvatura forme koje se pozivaju na atemporalnost i reference u oblasti moderne fizike, usmeravaju pažnju na razvoj novih resursa digitalne tehnologije elektronskih medija. Na pragu smo mogućnosti izmeštanja iz realnog prostora u novi kibernetski, odnosno virtuelni prostor. U susretu smo sa neverovatnim promenama čiji je magnetizam jednak a možda i veći nego što je to imala bilo koja druga istorijska realnost ili utopija.

Pisana reč o arhitekturi
- Kao poslanika pisane reči pitam Vas šta mislite o pisanoj reči i arhitektonskoj kritici u nas? Šta je preduslov da se stanje u toj oblasti popravi? Da li mislite da bi nekakva šira i promišljenija aktivnost mogla da da određenije rezultate?
Mi smo sredina u kojoj se ne drži previše do pisane reči. Pogotovo ne danas u tzv. "civilizaciji slike ", dominaciji vizuelnih medija. Ipak, pisana reč je je kičma bez koje bi svaka delatnost pala, srozala se na nivo obične tehnike ili zanatstva. Misao nema formu dok se ne uobliči rečima, pisanim rečima pre svega, onim koje imaju snažno dejstvo na duhovni i intelektualni status sredine i arhitekture. Pišući jednu od najuticajnijih knjiga XX veka " Ka pravoj arhitekturi " Le Korbizje je dokazivao da arhitektura nije stvar crtanja nego da " nastaje u glavi". Setimo se da je samo nekoliko kratkih Vilarovih tekstova iz XIII veka bilo dovoljno kao " osnova da se izgrade sve gotske katedrale". Arhitektonska kritika, za koju pitate, a koja se kod nas drži na nekoliko entuzijasta, kao i sve druge forme pisanja o arhitekturi- eseji, studije, knjige, sve to zaslužuje apsolutno drugačije vrednovanje nego ono koje danas dobija.

O beogradskoj školi arhitekture
- Posebnost tzv. beogradske škole arhitekture vidite u "jednom nedogmatskom pristupu idealima moderne i u individualističkom ne tvrdo doktrinarnom pristupu načelima brutalnog funkcionalizma " da li je možda potcrtavanje posebnosti prednost ili usud graditeljstva našeg podneblja?
Hteli ili ne postoji nešto od čega ne možete pobeći, neka veza sa miljeom iz koga ste ponikli, veza sa tlom, poreklom i neki osećaj pripadnosti bez koga biste bili sa nejasnim identitetom. Svaka škola ima izvesnu fizionomiju koju određuje mesto i vreme . Osim toga, kako je nastala kako se razvijala beogradska škola veoma mnogo definisale su ličnosti nastavnika, takođe i plejada studenata snažne domaće i međunarodne afirmacije. Ono što nas naročito privlači razmišljanjima o beogradskoj školi je profilacija programa koji je još uvek u duhu tradicije " stare indžilirske " škole, bliske srednjoevropskim uzorima i njihovom određenju arhitektonske discipline u trijanglu između tehničke, društvene i umetničke komponente. Ideološki, beogradska škola je moderne provenijencije uz, kako sam u vašem navodu pomenuo, nedogmatsku interpretaciju funkcionalizma i estetizma tih modernih pokreta. Mislio sam pre svega, pritom, na one nedogmatske subjektivne interpretacije doktrina i recepture moderne, na onaj neuštogljeni refleksivan i subjektivan odnos shodan našem mentalitetu i ovom podneblju. Osim, dakle, generalne orijentacije na širinu obrazovanja u kom se istovremeno značajno drži do konkretnog zanata, beogradska škola ima karakterističnih programski markantnih faza evolucije od kojih bi ovde možda bilo zanimljivo pomenuti tri specifične: onu koju je Dobrović nastojao da definiše sa teorijskih stanovišta " pokrenute arhitekture u makroprostoru " , onu koju je Bogdanović protežirao kao "invajromentalnu" i onu treću programsku orijentaciju sa težištima na "proširenom stanovanju " koju smo, mi mlađi, preuzeli od Bajlona i razvili do ugledne, nekada jugoslovenske, a zatim i međunarodne afirmacije. U celini uzev mislim da je u težištu zalaganja beogradske škole uvek bilo jedno traženje subjektivnog u polju modernosti i to smatram iskustvom koje treba negovati. Otkad pamtim školu imala je ovakvu orijentaciju uprkos brojnih i neprestanih reformi. I sada je vidim na dnevnom redu ponovo reformistički pokušaj, ovog puta centriran na zahteve Bolonjske deklaracije i izgradnju jedinstvenog evropskog obrazovnog prostora. Meni je uvek kao pitanje reforme nastave više od pitanja šta treba menjati zanimalo pitanje šta treba zadržati kao vredno nasleđe jer je lako sve porušiti iIi negirati, a tome smo često skloni, misleći naivno da će uz pomoć umanjivanja i čak samoponištavanja ranijih vrednosti naš reformistički podvig biti veći. Po pravilu vreme revidira pogreške i stvari polako dolaze na svoje mesto. Iz tradicije arhitektonskog obrazovanja u Srbiji duge više od 150. godina sigurno ima nečega što se kao zrnevlje treba da prenosi u novi žrvanj u kome se miksuju evropska i planetarna iskustva. Neophodna mera opštosti i s druge strane držanje do posebnosti, to bi trebalo da bude kulturni obrazac.

Arhitektura na pipiru
- Tzv. papirna arhitektura, arhitektura zamisli, projekcija, mnogo toga ste istraživali, projektovali, osvajali prve nagrade na konkursima.. . Setimo se samo Centra na Slaviji, turističkog kompleksa "Lekovina " u Boko-kotorskom zalivu, tržno - poslovnog centra "Liman" u Novom Sadu, Savskog amfiteatra, Hotela u Rajićevoj ulici. To su sve, može se reći, gotovo uklete lokacije. Koji su po Vašem mišljenju razlozi što tu danas nisu uređeni gradski prostori?
I tzv. " arhitektura na papiru" i "baumajsteraj" - zidanje, imaju svoje prednosti i nedostatke. Dabome, volim gradilište, onaj neposredni kontakt sa materijalom, zanatom. Nicanje projektovane kuće je uzbudljivo i divno. Baumajsteraj vam, mađutim, traži i nešto drugo, neke vanarhitektonske veštine, poslovni, preduzimački duh i neke spretnosti koje su mene uvek više iscrpljivale nego što su mi pričinjavale zadovoljstva. S druge strane, veći, komplikovaniji, složeniji zadaci u kojima je naspram praktičnog aspekta izraženija imaginarna crta, ona koja je mene uvek naročito privlačila, po pravilu nose rizik da do realizacije projekta ne dođe iz više razloga: gašenje investicije, česte komplikacije sa imovinskim odnosima, politička pozadina, krajnje nekorektna otimačina posla i drugi razlozi. Mnoga iskustva ove vrste, kojima ide na ruku i sve raširenija praksa minimalizacije autorskog prava arhitekata zaista su deprimirajući. Umesto očajavanja i žalopojki u takvim okolnostima radije bih preporučio upuštanje u novu avanturu ideja. Kada malo bolje pogledate noviju istoriju, ta arhitektura na papiru je podjednako, pa i više od realizovanih građevina bila nosilac dugoročnijih poruka, pa time i faktor razvoja misli, ideja, odnosno, gledano na duže staze i nosilac razvoja naše delatnosti.

Srpska arhitektura i autorski pečat
Savez arhitekata Srbije već dve - tri godine priređuje izložbu Srpska arhitektura na prelomu milenijuma. Letimičan pogled na ovu izložbu otkriva veliku raznovrsnost savremene srpske arhitekture a sama dela obojena su izrazitim autorskim pečatima. Da li Vam se čini da možda insistiranje na autorskom često postane internacionalno pre nego posebno?
Vaše me pitanje navodi da podsetim na činjenicu da skoro 90% izgradnje u Srbiji pripada fondu potpuno anonimne arhitekture po svemu sudeći nastale sa mizernim učešćem ili čak mimo svakog učešća građevinskih stručnjaka ponajmanje arhitekata. Ostatak čine dva korpusa od kojih je znatno veći onaj koga doduše servisira arhitektonska tržišna projektanatska usluga, ali bez vidne ambicije ka prestižnoj afirmaciji. Tek je jedan sasvim mali broj građevina na koje bi se moglo odnositi vaše pitanje. Srećemo ih na uglednim galerijskim prezentacijama po pravilu u najužim nominacijama i selekcijama za javna priiznanja i među kojima ima i onih koja bi se s pravom mogla kvalifikovati kao arhitektura sa autorskim pečatom. Ne znam kada ćemo prestati da markantni korpus graditeljske produkcije jednostavno previđamo smatrajući ga uprkos njegovoj ogrimnosti marginalnom pojavom. Onaj drugi deo, Vi ste u pravu, karakteriše velika raznovrsnost ali to bih pre nazvao pluralističkim orijentacijama među kojima ima uspešnih i ubedljivih primera koji su vredni svake pohvale i izdvajanja. Ali reč autor, pa dakle i "autorska arhitektura " mogla bi se odnositi tek na onaj tanak sloj pronalazaštva u arhitekturi kada je nesumnjivo reč o prodorima u novo i nepoznato. Među primerima elitne produkcije, koju srećemo u galerijskim i časopisnim prezentacijama, dosta je onih koji svedoče o znanju, veštinama i talentima naših arhitekata. U pravu ste da se za neke može reči da su sa autorskim pečatom. To je onda kada su na jednom ili na više sektora zadatka evidentni doprinosi, neka specifična obeležja, iako, generalno, primer ne mora da predstavlja novinu već samo varijaciju nekog poznatog iskustva, recimo iskustva u tradiciji moderne, istorijske, tehno, eko, regionalne, minimalističke ili neke druge arhitekture. Treba imati u vidu da je, objektivno, u arhitekturi toliko zavisnoj od spoljnih uslova, od miljea, dosta teško izvući autorske markacije dela. U našim uslovima pogotovu. Višestruko neslobodni, najčešće u smislu ograničenog budžeta, skraćenih rokova, agresivnog ultimativnog odnosa investitora, slabe zaštite esnafa i.t.d., naši arhitekti su prinuđeni na mnoge kompromise, skraćene rokove, ishitrena rešenja, oskudna sredstva i najčešće na sasvim nedovoljne prethodne pripreme studije konkretnog problema. Najmanje je prilika i mogućnosti za istraživanje usmereno na formulaciju i razvoj ličnih autorskih poetika. Mene, međutim, više od autorske arhitekture u Srbiji ipak brine sudbina prosečnog nivoa naše izgrađene sredine, odnosno generalna slika prostora za koju će Vam nažalost, svako, pa izvesno i naša pokolenja, reći da pripada odgovornosti arhitekata. Paradoksalno, mi imamo dobre arhitekte a lošu arhitekturu. Po neki novi uspeli ( autorski) objekat je dobrodošao, ali srpska arhitektura će biti bolja tek kada bude manje primitivnih i rugobnih građevina, manje užasavajuće uništenih prostora u našim gradovima i naseljenim mestima, odnosno kada uspele gradjevine ne budu samo iznimni primeri nego kada se opšti nivo graditeljstva podigne.

Uticaj na kulturnu javnost i Srpsku akademiju nauka i umetnosti
- Vi ste graditelj, poslenik pisane reči, profesor arhitekture čija je ukupna aktivnost uvek imala i ima veliki uticaj kako na studente i kolege tako i stručnu i kulturnu javnost. Danas kao član SANU čini se da imate nešto šire mogućnosti. Može li se uticati na našu arhitektonsku budućnost ?
Ako je arhitektura jednog vremena samo slika u ogledalu tog vremena, onda budućnost naše arhitekture najdirektnije višestruko zavisi od celine životnih procesa koji nas očekuju. Ništa manje od naše sveopšte sudbine i budućnost arhitekture objektivno stoji u okruženju pomešanih strahova i nadanja. Činjenica je da su mnoge okolnosti veoma nepovoljne. Bojim se da su za arhitekturu značajno destimulativni ako ne i porazni uslovi sve dubljeg i sve šire rasprostranjenog siromaštva. S druge strane još je ubitačnija bezvoljnost, apatija sredine u odnosu prema prostoru, prema kvalitetu i nivou uređenosti sredine, što je sve posledica psiho- socijalnog stanja, dezorjentacije ljudi, gubljenja osećaja pripadnosti, odgovornosti, životne volje i dr. Budući dakle da na arhitekturu odnosno njenu budućnost presudno utiče bekgraund - materijalna, ideološka, moralna, duhovna pozadina, u našem vremenu , našoj sredini trebaće mnogo snage uložene u preduslove arhitekture, u postament arhitekture. Verovatno da su negde u prvom redu važnosti kao preduslov preduslova značajni poslovi oko rehabilitacije vere u smisao i mogućnost oporavka, reklo bi se u vihoru vremena izvesno poljuljanog nacionalnog samopoštovanja. Srpska akademija nauka i umetnosti, pretpostavljam kao i druge značajne institucije - univerziteti, škole i td. u predstojećem periodu , nosiće jaku odgovornost za poslove na buđenju energetskog potencijala i oporavak duhovne supstance koja je osnova svakog nacionalnog habitusa. Ali ne samo ove ustanove, u svim sferama delatnosti, u svakoj pori egzistencije biće potrebni doprinosi radi šire shvaćenog prevazilaženja postojećeg stanja. U arhitekturi tako neće biti dovoljni rezultati postignuti na primerima malobrojnih eksluzivnih građevina. Treba oporaviti opštu sliku prostora, izbaviti ga iz prevage svakojake agresije , bahatosti, neukusa, poraznih klišea i primitivizma. U tom cilju najvažniji su poslovi koji predstoje na podizanju nivoa opšte arhitektonske kulture u narodu, edukacija sredine, uticaj na investicione procese i druge aktivnosti koje bi s jedne strane mogli videti kao jačanje arhitektonske delatnosti, ali i kao buđenje novih oblika neophodnog šireg arhitektonsko urbanističkog patriotizma. Taj ambiciozni program će morati da ponesu svi pa i mlađe ili naročito mlađe generacije jer bi odricanje takve ambicije značio odsustvo svake vitalnosti koja je ne samo uslov razvoja u budućnosti, nego i uslov pristupa, pa zatim i uslov opstanka u razvijenom svetu, kome navodno težimo i kome bi voleli da pripadamo.

S.G. BOGUNOVIĆ, intervju
V. Savić, “JAT Review”, oktobar 2005.
verzija za štampu

„Arhitektonska enciklopedija Beograda XIX i XX veka", Slobodana – Giše Bogunovića krajem septembra 2005. objavljena je u izdanju „Beogradske knjige" i predstavlja grad na ušću Save u Dunav na potpuniji i smisleniji način.

U delu svojih sećanja iz detinjstva, Slobodan – Giša Bogunović čuva česte izlete sa ocem i dečačke poglede na nastajuće arhitektonske oblike. Jutra sa Uglješom Bogunovićem koji ga je vodio da vidi unutrašnjost gondole Avalskog tornja. Bilo je to očevo upravo završeno delo i, sada, posle gotovo četiri decenije, Giši se čini da je upravo tada, kao dete, shvatio šta arhitektura može biti. Kasnije, otac ga je peo skelama gradilišta palate „Politika", a još kasnije kao student, Giša je provodio večeri u očevom ateljeu u Skadarliji, dok je arhitekt Uglješa Bogunović kreirao današnji izgled nekada boemske četvrti. Arhitektura je u korenima ove beogradske porodice, a trotomna „Arhitektonska enciklopedija Beograda XIX i XX veka", čije su izdavanje podrzali Skupština grada i UNESCO, povod je za razgovor sa autorom, Slobodanom – Gišom Bogunovićem.

Po vokaciji ste filozof, šta Vas je, pored porodične tradicije, privuklo arhitekturi?
- Moja vezanost za arhitekturu nije isprva hila intelektualna, već pre bi se reklo čulna, i ja i danas nastojim da takav dodir s njom očuvam. Inače, veza arhitekture i filozofije veoma je tesna, premda je to teško objasniti u nekoliko reči. Mi svakim danom silazimo niz stepenice korakom čiju nam je visinu odredio graditelj, i gledamo u deo grada ili neba koji nam je on otvorio probijajući prozor na odredjenom mestu.... Naše biće je zauvek obeleženo činjenicom da li smo rodjeni u porodičnoj kući s baštom, ili u kakvom soliteru, i da li svoje prijatelje dočekujemo otvarajući, uz škripu, vrata baštenske kapije ili pritiskom na taster interfona. Arhitektura nam, drugim rečima, ne odredjuje samo kako ćemo živeti već i šta jesmo i šta ćemo biti. Ona ima velikog udela u stvaranju našeg pogleda na svet i oblikovanju našeg unutrašnjeg bića. Baš kao i filozofija, ona izrasta iz mnogih delatnosti i oblasti društvenog života sa kojima se dodiruje i ona je tim bolja što je više takvih oblasti svesna i što ih više u sebe prima. Nažalost, nisam siguran da naši savremeni urbanisti, i pored sve svoje dobre volje i truda, uvek imaju na umu ovu činjenicu.

Kakvo je Vaše lično videnje enciklopedije Beograda XIX i XX veka? Koji je njen željeni
edukativni efekat?
- Moja želja da napišem jednu enciklopediju arhitekture grada seže prilično u prošlost, ali moram priznati da su društvene prilike u kojima smo se našli u poslednjoj deceniji prošlog veka više jačale nego slabile tu moju osnovnu pobudu. Naravno, nisam ja bio jedini koji je tada osetio da je urbanost Beograda ugrožena i da je onaj poznati istorijski usud našeg grada da bude uvek iznova uništavan i ponovo obnavljan, dobio svoje nove forme. Veliki priliv unesrećenih ljudi, izazvan ratovima u susedstvu, atmosfera opšte egzistencijalne nesigurnosti, pa stoga i odsustvo dugoročnog plana i vladavine zakona, svakolika najezda na grad, na njegove trotoare, prizemlja i ravne krovove, šetališta, parkove, a kao vrhunac, NATO bombardovanje, doveli su u pitanje sam identitet Beograda. Sa svoje strane ja sam pisanje knjige o njemu, o njegovim ambijentima, postojećim i nepostojećim gradjevinama, ulicama, ljudima koji su ga stvarali i koji ga stvaraju, pojmovima, u svojoj uobrazilji bio izjednačio sa odbranom njegovog urbaniteta, i pišući činilo mi se da bijem bitku kojoj zapravo i nema kraja. Naravno, pri tom sam se služio sabranim znanjima ranijih istraživača beogradske istorije i gradograditeljstva (Divne Djurić-Zamolo, Gordane Gordić, Zorana Manevića, Uroša Martinovića, Branka Vujovića, Marka Popovića, Aleksandra Kadijevića i mnogih drugih). U težnji za uspostavljanjem jednog koliko-toliko sistemski obuhvatnog znanja o graditelskoj kulturi našeg grada, ja sam Arhitektonsku enciklopediju podelio na tematski jasno razlučene celine (Arhitektura, Arhitekti, Pojmovi), primenio koncept ukrštanja svih odrednica i ponudio mogućnost čitanja ukrug i na više nivoa smisla. Zapravo, imao sam na umu jednu postmodernu enciklopediju, koja odgovara duhu vremena, i koja se može čitati kao što se čitaju priče ili eseji. Samo utoliko bi se moglo reći da je moja knjiga presedan, a njeno edukativno dejstvo će biti tim veće što su na jednom mestu okupljene brojne činjenice o arhitekturi grada, o pojavama, ljudima i dogadjajima, koje su  uticale na njegov razvoj i izgled, koje su deo našeg kolektivnog identiteta, a o kojima nedovoljno znamo.

Graditeljstvo u Beogradu, u XIX veku. Kako je tada izgledao i živeo grad i ko su bili idejni tvorci njegovog izgleda?
Istorijski čin predaje ključeva Kalemegdanske tvrdjave knezu Mihailu Obrenoviću 1867. može se shvatiti kao uslovna delnica turskog i evropskog grada. Pre toga skroman srednjoevropki uticaj osećao se na jednom malom broju javnih gradjevina kao što su konaci porodice Obrenović, ali je on u Beogradu bio redak upravo onoliko koliko i njegovi žitelji obučeni u evropsko odelo. Kako su i u odevanju lagano turske anterije i kape dinjare počeli da smenjuju redengoti i cilindri, tako je i arhitektura bivala sve solidnija, kuće tvrdo zidane sa sve upadljivijom dekoracijom. Regulacija varoši unutar turskog Šanca (današnji najuži centar grada), širenje Beograda van tih granica, ka Savamali, Terazijama i Paliluli, prodiranje neoklasicizma i romantizma, potom neorenesanse i eklekticizma, udariće smernice razvoja grada. Doći će do podizanja tada monumentalne i najviše zgrade u Beogradu, Kapetan Mišinog zdanja arh. Jana Nevole, na tadašnjoj periferiji izgradiće se dvorovi po „jevropskom ukusu": Stari konak, Dvorac za prestolonaslednika kneza Mihaila arh. Koste Šreplovića, Stari dvor arh. Aleksandra Bugarskog, i druge gradjevine. Na mestu turske Stambol kapije Beograd će dobiti neorenesansno Narodno pozorište, u Glavnoj čaršiji - Ulici kralja Petra - Narodnu banku arh. Konstantina Jovanovića, dok je u Savamali već bio začet kompleks javnih zdanja, Milošev dvorac, Vojna akademija, Vaznesenjska crkva. Krajem veka javiće se i napredni pobornici modernih urbanističkih doktrina poput Dimitrija T. Leka, čija će nas pisana rec približavati Evropi, a kritička misao ukazivati na stranputice u prerastanju prestonice u evropski grad.

Zamolili bismo Vas da nam kažete nešto o reprezentativnosti arhitekture grada pred nekim ko prvi put dolazi kod nas. Koji su najznačajniji beogradski arhitekti i gradjevine?
- Stojeći na putu raznoraznim rušiteljima, trpeći strašne udare na svoju graditeljsku baštinu, i potom se teško oporavljajući od svojih rana, Beograd i nije mogao dobiti reprezentativniju arhitekturu od one koju danas imamo. Porazna je činjenica da jedna od takvih nedavnih i još otvorenih rana - ruševine NATO bombardovanja u Ulici kneza Miloša - danas privlače najveću pažnju stranaca. Umesto ruševinama, mislim da nam je bolje dičiti se najboljim delima naših graditelja, jer oni su, posebno u XX veku, i u razdoblju do Drugog svetskog rata, ogledali svoj talenat na širokoj skali stilskih pravaca i svaki od njih ostavio je poneko istorijski vredno ostvarenje. Iza bečke secesije i srpsko-vizantijskog stila na početku veka ostali su nam Robni magazin inž. Viktora Azrijela u Ulici kralja Petra i Telefonska centrala u Kosovskoj ulici arh. Branka Tanazevića. Možda i najuspeliju gradjevinu toga vremena, Beogradsku zadrugu u Karadjordevoj ulici, ostvarili su Nikola Nestorović i Andra Stevanović. Javljanje Grupe arhitekata modernog pravca krajem dvadesetih godina, i potonja dela njenih članova, kao Dečja klinika Milana Zlokovića, Državna štamparija Dragiše Brašovana, Opservatorija na Zvezdari Jana Dubovija, svedočili su da je grad krenuo sigurnim kolosekom napretka. Po strani od ovih tokova, pa i onih koje je favorizovala država opredeljenjem za akademičarsku arhitekturu ruskih emigranata, svoj jarosni stvaralacki izraz istrajno je gradio arhitekta Momir Korunović. Njegova Pošta 2 na Savskom trgu (posle rata brutalno izmenjena) i Ministarstvo pošta u Palmotićevoj ulici vrhunac su neimarstva tog razdoblja. Posle Drugog svetskog rata, naše graditeljstvo kreće usta-ljenim tokom već oprobanog modernizma, ali sada prolazeći kroz sumorna iskustva socrealizma i trpeći nuždu stambene izgradnje po kolektivnom obrascu. Tek druga polovina veka donosi iskorake na polju autorske arhitekture u delima Milorada Pantovića (Beogradski sajam), Nikole Dobrovića (novi Generalštab), Mihaila Mitrovića (zgrada u Braće Jugovića broj 10, Geneksove kule), Ive Antića (Muzej moderne umetnosti na Usću), Ive Kurtovića (Narodna biblioteka), Stojana Maksimovića (Centar „Sava"), Milana Lojanice (blok 19a), Branislava Mitrovića i Vasilija Milunovića (palata „Cepter", zgrada MPC u Bulevaru Mihaila Pupina). Krajem XX veka naše graditeljstvo zahvataju i strujanja postmodernizma (Aleksandar Djokić - trafo stanica na Vidikovcu, Ranko Radović, Radivoje Dinulović -Atelje 212), neomodernizma, dekonstruktivizma i tzv. „haj-tek" arhitekture (Mario Jobst, Miodrag Mirković, Aleksandar Spajić). Kao pervertirani oblik postmodernizma javiće se i jedan specifično naš „izum", od kojeg mnoge od nas obuzima stid - novokomponovana ili tzv. „turbo" arhitektura. Ona će sa sobom doneti shvatanje kuće kao licnog znamenja novobogataša - projektovanje po bajkolikom obrascu teatarskog dekora.

Šta simbolizuju vidljivi stilski kontrasti u arhitekturi Beograda?
- Ne samo na planu izukrštanosti i naporednosti stilova u arhitekturi Beograda, već gledajući uopšteno, mi pred sobom imamo jedan samoprotivrečan grad, grad koji svojim neskladom poriče svoj sklad, svojom nazadnošću svoju urbanost i kulturu, mi imamo jedan grad oboleo od hidrofobije, slamova, rugobe golih kalkana, izostanka pravih trgova i istinskih raskošnih parkova; grad koji grca u saobraćajnom haosu, a opet, taj isti grad svakim danom otkrije nam poneki novi deo sebe, neki kutak prepun ambijentalnih vrednosti, mirisa i atmosfere. Beograd se u celini svakako ne može pohvaliti svojom sveprisutnom uredjenošću i redom, ravnomernim i srazmernim odnosom svojih potcelina, ali ja sam spreman da tvrdim da njegova najveća privlačnost i leži u neočekivanim proplamsajima sklada, i toj, uopšte, nedokučivoj atmosferi koja izrasta iz sukobljenosti njegovih snaga, iz njegovih protivrečnosti, što nam posvedočuju i mnogi stranci i namernici.

Šta je ono što nedostaje Beogradu uzimajući u obzir teren i dve reke na kojima je nastao?
- Moj predlog planerima budućnosti našeg grada bio bi da se odvaže na što hrabriju misao, jer se samo na taj način radjaju velike ideje i ostvaruju veliki ciljevi. Nažalost, sudbina velikih i odvažnih ideja u Beogradu, kakva je, primera radi, bila Dobrovićeva ideja o Terazijskoj terasi, pa onda Mandićeva ideja o Novom Beogradu u mreži plovnih kanala, ili Dalova i Lindharstenova o kristalnoj zgradi Beogradske opere na levoj obali Save, nije nimalo slavna. Poznat je i naš nevoljni i ignorantski odnos prema rekama koje smo zeleznicom i saobraćajnicama otrgli od grada, i poznat je, nažalost, izgled naših gradjevina koje su rekama okrenule svoja pozadja. To što smo napravili poneki kej i most, to što smo regulisali obalu i protegli šetališta, samo je početak; neophodno je reku sasvim privući gradu, a nju samu čvrsto povezati s našim životima, s našom svakodnevnicom. Cilj bi morao biti da od našeg rečnog priobalja, od naših kejova napravimo živopisne bulevare koji mogu biti žila kucavica grada i koji bi bili sam produžetak naših trgova, parkova i ulica. Ako se već Beograd i Beogradjani ne kupaju više u Savi i Dunavu kao nekad, nego na Adi Ciganliji, neophodno je da se u njima ogledaju, da u njima uživaju i da se s njima vesele, i to ne samo pod okriljem noći, u bučnoj kakofoniji beogradskih splavova, kakav je sada slučaj. Pred nama svima je zadatak da konačno oslobodimo taj veliki i zatomljeni potencijal Beograda.

VLADIMIR NIKOLAJEVIČ BELOUSOV, intervju
M. H. Jevtić, NIN, broj 2743, jul 2003.
verzija za štampu

Poklonik srpske arhitekture

Profesor Belousov od 1956. godine prati srpsku arhitekturu i o njoj je, pored niza tekstova u ruskim publikacijama, objavio i tri knjige na ruskom jeziku. Sada u saradnji sa Savezom arhitekata priprema izdavanje knjige o srpskoj arhitekturi na srpskom jeziku

Iz mnogo razloga moglo bi da se kaže kako ovo beogradsko leto na kulturnom planu protiče u znaku arhitekture. Krajem juna održana je četvorodnevna konferencija Asocijacije saveza arhitekata zemalja centralne i istočne Evrope, zatim su priređeni Prvi međunarodni beogradski susreti arhitekata (koji će se od sledeće godine redovno održavati tokom Dana Beograda od 16. do 19. aprila), a u toku je, do 9. avgusta, Sedmi beogradski trijenale svetske arhitekture u Paviljonu Cvijeta Zuzorić. Između četrdesetak stranih arhitekata koji su povodom ovih događaja posetili Beograd, posebnu pažnju je privlačio profesor Vladimir Nikolajevič Belousov, potpredsednik Ruske akademije arhitekture i građevinskih nauka i veliki poznavalac i privrženik srpske graditeljske umetnosti.
Sa profesorom Belousovom razgovarali smo na Kalemegdanu, pod kestenovima, ispred Zavoda za zaštitu spomenika kulture. Najpre nas je zanimalo kada je i kako je profesor prvi put došao u našu zemlju.
“U Beograd sam prvi put došao posle poznate obnove poremećenih odnosa naših zemalja - 1956, sa namerom da kao student-diplomac obavim jednogodišnje stažiranje na Arhitektonskom fakultetu. Mentori su mi bili veliki srpski klasici arhitekture i urbanizma Branko Maksimović i Nikola Dobrović koji su značajno doprineli mom stručnom razvoju. Tom prilikom, u studentskom domu i na fakultetu zbližio sam se sa mnogim kolegama - kasnijim istaknutim stvaraocima mnogih poznatih građevina i urbanističkih celina. Prijateljstva stvorena tada, uz mnoga nova, i danas me blisko vezuju za vašu lepu zemlju.”
Našeg gosta pitali smo zatim o tome kako je on, posle arhitektonskog ambijenta u tadašnjem Sovjetskom Savezu, doživeo susret sa našim graditeljskim miljeom.
“Vaša arhitektura je u to vreme svojim slobodnim modernim likovnim izrazom bila ispred našeg stvaralaštva, ograničenog na klasicističke okvire, i ja sam, po povratku u zemlju, počeo da u stručnim publikacijama pišem afirmativne tekstove o vašim dostignućima. Usledile su moje relativno česte posete Jugoslaviji i sve šire i detaljnije upoznavanje sa vašom istorijom i tekućim arhitektonskim i urbanističkim stvaralaštvom, pa je kao prirodni rezultat takvog iskustva došla moja prva knjiga Savremena arhitektura Jugoslavije objavljena u Moskvi 1973. U Sveopštoj istoriji arhitekture izdatoj u 12 tomova 1977. godine napisao sam poglavlje Arhitektura Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije”, a 1986. objavljeno je drugo, dopunjeno rusko izdanje knjige Savremena arhitektura Jugoslavije. Nedavno je u Sankt Peterburgu izašlo broširano izdanje moje nove knjige Arhitektura Srbije, čijom preskromnom grafičkom opremom nisam bio zadovoljan, ali tiraž od 9000 primeraka je očigledno bio premali, jer se ona kod nas više ne može naći. Takvom interesovanju je svakako doprineo i uspešan višegodišnji rad vaših projektanata i graditelja širom Rusije.”
Pomenuli smo profesoru Belousovu da smo čuli da je u pripremi izdanje njegove knjige o arhitekturi Srbije na srpskom jeziku, u Beogradu, što bi svakako bio redak i prijatan kulturni događaj.
“Ideja o ovoj knjizi javila se prilikom moje posete Hilandaru u razgovoru sa profesorima Arhitektonskog fakulteta Ristićem i Rakočevićem, a pripreme na njenom objavljivanju se nastavljaju sada u bliskoj saradnji sa Savezom arhitekata Srbije i ona treba da se pojavi pod naslovom Arhitektura Srbije na pragu dvadeset prvog stoleća. Posle nje usledila bi knjiga o crnogorskoj arhitekturi.”
Na kraju razgovora nismo mogli da zaobiđemo znatiželju o savremenim delima koje kod nas profesor najviše ceni.
“Veliki je broj objekata koje ja smatram izuzetnim dostignućima, ali bih, ipak, izdvojio dela koja su kreirali Mihajlo Mitrović, Ivan Antić, Svetislav Ličina, Aleksandar Đokić, Brana Mitrović, Mario Jobst, Petar Arsić... Moram da dodam da sam i ovu posetu iskoristio da odem do Antićevog Muzeja na Ušću koji već skoro četiri decenije održava zadivljujuću arhitektonsku aktuelnost i visoku umetničku vrednost.”

BRANKO BOJOVIĆ, intervju,
“Vreme”, 518, 7. XII 2000.
(verzija za štampu)

S.A. , Kome odgovara haos?

Pitamo arhitektu Branka Bojovića, jednog od naših najpoznatijih stručnjaka za urbanizam, kako komentariše da je svojevremeno, sredinom devedesetih, gradonačelnik Beograda Nebojša Čović napao beogradsku "urbanističku mafiju"...

"Gradjevinsko zemljište dodeljuje Gradska skupština ili opštinska skupština, poslovnim prostorom gazduje grad, političko-pravni mehanizmi nisu u rukama urbanista... Postavio bih principijelno pitanje: koliko je uhapšeno tih urbanističkih mafioza? Koliko su uhapsili socijalisti, koliko SPO, koliko demokrate? I vlast i opozicija se poslednjih 10 godina koriste defektima političko-pravnog sistema, kaže Bojović i dodaje:

"Vi danas u Beogradu svugde možete graditi! Dok su opozicija, kritikuju na sav glas, kad dođu na vlast, čujete sasvim drugu priču: ništa ne treba menjati, ne treba nam generalni plan! Ovaj haos odgovara i jednima i drugima, ubiraju proviziju!"

Mnogo se govori o bespravnoj gradnji...

"Modaliteti bespravne izgradnje su beskrajni: imate parcelu na kojoj detaljni urbanistički plan predviđa zgradu sa tri stana, ali umesto tri preduzimljivi preduzimač podiže 15 stanova i celu parcelu pokrije kućom i onda ode u opštinu je da to legalizuje i opština presrećna što je "izvršila legalizaciju" sve mimo propisa i planskih uzusa."

Gde su rešenja za ovaj urbanistički haos?

"Postoji čitava lepeza represivnih mera: od rušenja do fiskalne politike. Kad čovek počinje legalno da gradi kuću, on mora da unapred plati 3-4 rate komunalnih doprinosa, a kad zida bespravno, onda plaća u 50-60 rata. Ljudi su se i tu dosetili: unište dokumentaciju za legalno podizanje kuće, pa naknadno traže legalizaciju!? A ovo bi trebalo zapravo da bude dodatno, strože oporezovano. Bespravno podignutim objektima ne bi trebalo davati priključke za vodu, struju."

Arhitekta Bojović kaže da red treba uvesti na svim nivoima: od postavljanja i dizajna kioska do uređenja rezidencijalnih delova grada.

Po njegovom mišljenju grad bi trebalo da otkupljuje zemljište na perifernim delovima i da ponudi onima koji žele da zidaju 50, 100 velikih lokacija i da ih, prethodno, urbanistički reguliše. A sve izvan i iznad toga – porez od 1000 odsto! Naravno, da bi ljudi mogli da zidaju, potrebno je formirati komunalne banke, ne može bez kredita:

"U interesu Beograda i svih njegovih građana je da se zaustavi ovaj urbanistički haos. Nedopustivo je da se troškovi divlje gradnje socijalizuju, jer tu vodu, struju, komunalije plaćaju svi građani Beograda. I za divlju gradnju na Dedinju i za barake u Mirijevu."

Nova gradska vlast obećava da će zaustaviti divlju gradnju...

"Neko mora da smisli kako da se ovaj urbanistički haos zaustavi i vlast mora iza toga da stane. To struka ne može da uradi bez političke volje. Ako gradska vlast stvarno hoće da zaustavi ovo divljanje, onda mora da organizuje pamet koja to zna, da stvori političko-pravne instrumente da se to realizuje."

Ali ta "pamet" se žali da trpi grdne pritiske...

"U gradu od dva miliona stanovnika Urbanistički zavod mora biti moćna kuća. U vreme kada je postojala filozofija samoupravljanja i kada je poveden onaj rat protiv 'otuđenih cenatar moći' i Urbanistički zavod je temljno rasturen i, razume se, degenerisan. Degeneracija je bila žestoka, statusna. Ovakvom ustanovom mora da rukovodi grupa vrhunskih profesionalaca i ne može da se menja sa promenom političkih garnitura. Tako je to bar u svetu, ali mi za svetom zaostajemo 20-30 godina... Eto, država je prodala stanove budzašto i sada nema pravnog mehanizma koji bezuslovno štiti vlasnike. Umesto da Beograd ima jednu verifikovanu agenciju sa priznatim ekspertima koji će da vode računa o gradskom stambenom fondu, koji će da kažu: ovo može da se nadzida, temelji kuće mogu to da podnesu, a ovo ne može da se nadzida, kod nas je sve ostavljeno preduzimačima, a oni se naravno rukovode svojom logikom: može da se nadzida sve na čemu može da se zaradi!"

Nekada se smatralo da divljoj gradnji "pribegavaju samo nesrećnici sa društvene periferije koji nikako nisu mogli da dođu do stana: sada se dešava jedan upravo dijametralno suprotan fenomen: moćni i bogati zidaju "na divljaka", upropastili su najlepše delove grada.

"Kada je pre 10-15 godina u Beograd došao jedan moj kolega iz Švedske na kongres Međunarodne federacije za urbanizam i stanovanje bio je zadivljen Dedinjem. Po njegovom mišljenju, u Evropi nije postojala takva kolonija rezidencija: engleske vile, francuske vile, španske haciende, klasicizam, modernizam.To su nekada zidali industrijalci, ljudi koji su imali i status i ukus. Diplomatsko-stambeno preduzeće je svojevremeno ubiralo oko tri i po miliona dolara čiste dobiti od izdavanja ovih rezidencija. Kada su usledile sankcije i prekid veza sa svetom, ove vile su dobrim delom raskrčmljene, prodate ili date na korišćenje "osvedočenim prijateljima režima", ali i simpatizerima sa dubokim džepom. I šta oni rade? Oni su podelili velike zelene površine na sitnije parcele i na svakom placu su nikle ogromne novokomponovane vile, prepoznatljivi postmodernistički arhitektonski kič: balustrade, girlande, bakarni krovovi... Upropastili su Dedinje, ali su inkasirali milione maraka. Vrednost Dedinja nije bila u ogromnim vilama, već u lepoti zelenog ambijenta."

Povukli ste se svojevremeno iz gradske vlasti?

"Jedan od razloga za ostavku jeste ideja o legalizaciji "divlje gradnje": kad se izvedu krajnje konsekvence, ta ideja je plaćanje za prekršaj. Ta "legalizacija" je bila otvoreni poziv na bespravnu gradnju koju je svojevremeno uputila gradska vlast!? I sad imamo to što imamo: jedan antiurbani, anticivilizacijski proces koji je katastrofalan po strukturu, razvoj, funkcionisanje i izgled našeg grada. To nije vrhunac – biće još gore.

 Zbog čega?

"Kad krene stihija, kad krene grudva snega, ona zahvata totalitet gradskog organizma, a ne samo elitne i manje elitne delove. Beograd i sada, kao u najbolja vremena, zida 10.000 stanova, ali pazite: 95 dosto stanova se zida individualno i od toga 95 odsto bespravno! Biće još gore!

BRANKO BOJOVIĆ, intervju,
M. Desivojević, Saobraćaj i izgradnja gradova, E-magazin

Srbija će ove godine po prvi put ostvariti višak privatizacionih prihoda koji će upotrebiti tako da i građani ove zemlje i privreda od toga imaju korist. Predviđeno je da ove i sledeće godine Vlada Srbije uloži milijardu i šest stotina miliona evra iz Nacionalnog investicionog plana u okviru kog će biti izdvojen deo koji se odnosi na oblast izgradnje – stanogradnje, saobraćaja, kao i investicije u oblasti saobraćaja.

Početkom septembra istekao je rok da ministarstva prijave projekte u koje će biti uložen novac iz Nacionalnog investicionog plana. Osim u najkrupnije projekte, desetine miliona evra biće uloženo i u razvoj turizma, kulture, nauke, kao i u vojsku, policiju i verske objekte. Najavljeno je da će strogu kontrolu trošenja novca sprovoditii ministri, ali i predstavnici predsednika Srbije i nezavisni revizori a planom je predviđeno da projekti ne smeju biti previše ambiciozni ni previše uopšteni i moraju nositi mali rizik, a moguće ih je i sufinansirati i iz drugih izvora. Između ostalog potrebno je projekat povezati sa nekom od strategija koje je usvojila Vlada.

Šta Beogradu treba?

Beograd ima svoje interne, funkcionalne i graditeljske prioritete, ali ima i one koji se javljaju u kontekstu republičkog interesa tako da se negde i preklapaju. Strategija razvoj gradova, zemljišta i komunalno tehničkih sistema u inostranstvu sasvim je drugačija od naše. I to nema veze sa politikom, to je jednostavno pitanje urbanističke prosvećenosti.

„Beograd ima veoma veliku listu problema, na čijem se rešavanju radi parcijalno ali nedovoljno, često Ii pogrešno, a u nedostatku investicionih sredstava radi se na duge rokove i uz velika odlaganja. Moje shvatanje ovog problema je sledeće – Beograd već 40 godina gradi svoj železnički čvor i ne može da ga privede kraju, jednostavno nema novca jer je u pitanju veoma ambiciozan zahvat investicione euforije iz vremena kada je novca bilo, a taj prioritet oko železničkog čvora je podeljen na Beograd, Republiku Srbiju i Železnice Srbije”, govori d.i.a. Branko Bojović, član Akademije arhitekture Srbije.

Po njegovim rečima, u Beogradu se nakupilo mnogo komunalnih problema. U periodu izgradnje, od 60-tih godina do sada, dobrim delom nisu uspele da se uvežu razvojne potrebe sa razvojnim potencijalima. Takav primer je rekonstrukcija železničkog čvora sa valorizacijom savskog amfiteatra gde se nalaze koloseci. Tu i ne postoji razvojna strategija koja bi složila kockice. Drugi veliki prioritet Beograda je nerešeno pitanje motornog saobraćaja, onog u kretanju i stacionarnog.

„Zato danas imamo situaciju u kojoj se trotoari Bulevara Kralja Aleksandra svode na metar i po da bi se parkirali automobili, čime se uništava jedini pravi bulevar u Beogradu koji ima širinu od 30-35 metara, a pešaci u tom delu se dovode u apsolutno neprimerenu situaciju. Zbog toga što se takve stvari decenijama ne rešavaju, ljudi kupuju automobile i problemi poprime nepodnošljive razmere, a onda se pokušava sanacija na brzinu, nekim ad hok merama. Ma ko da je na vlasti, na takav se način ovaj problem ne može rešavati, jer se moraju otvoriti procesi koji će se realizovati tokom nekoliko godina, a možda i decenija”, smatra arhitekta Bojović.

Kako nastavlja, treći veliki problem je nepostojanje rečnog saobraćaja na velikim vodama, čemu nije poklonjena pažnja na pravi način. Naše flote nestaju dok iz stranih zemalja dolaze kolosalni brodovi.

„Kad odete u Nemačku vidite da je Rajna saobraćajni koridor, brodovi na sve strane… a onda pogledate u Savu i Dunav”, dodaje Bojović.

Kako objašnjava, u oblasti komunalne problematike Srbija ima ogromne gubitke na vodovodu, vodovodnoj mreži, nedovoljne vodovodne kapacitete. Još uvek nemamo rešeno pitanje službi za pranje ulica i zalivanje parkova. Veliki deo Beograda nema kanalizaciju, a još veći problem je evakuacija komunalnog otpada – Vinča je iscrpena, a tri regionalne deponije nismo napravili. Vinča predstavlja preteći problem jer sav taj otpad treba zaštititi jednom branom da se ne bi izlio u Dunav, kažu stručnjaci.

„U Beogradu su se nakupili brojni problemi, naročito posle 1970. godine kada je od ovog grada napravljena federacija opština, završen autoput i kada je počela ozbiljna rekonstrukcija železničkog čvora. Beograd nema jedinstvene investicije jer nema akumulacije, čemu su doprineli i kratki politički mandati, a rezultat je ovo što imamo – nagomilavanje problema za koje nemamo kapacitete da ih rešimo”, govori otvoreno o problemima arhitekta Bojović.

Dobre i loše investicije u Beograd

Postoji indicija da se interesi republike preklapaju sa interesima grada i to je u sferi železničkog čvora, gde železnica treba da oslobodi bitna zemljišta za razvoj Beograda.

Drugi korpus pitanja je autoput kroz Beograd, obilaznica od Bubanj potoka do Dobanovaca, kojom bi se tranzitni saobraćaj izveo iz Beograda i izgradnja novog mosta na Dunavu, obilaznice od Bubanj potoka do Ivanova, jer po najnovijim procenama neophodan je još jedan most na Dunavu, s obzirom na to da se zna da je Pančevački jako iscrpen.

„Jedan od pogrešno postavljenih beogradskih prioriteta je most preko Ade Ciganlije. Nisam protiv njega, ali mislim da ne mora da košta 160 miliona evra i ne mora da bude most prestiža u Beogradu, jer su skoro svi mostovi u Beogradu do sada građeni pod tim nazivom, pa im sudbina nije dodelila to prestižno mesto”, kaže arhitekta Bojović.

Po njegovom mišljenju, Nacionalni investicioni plan ima mnoge prednosti, ali i jednu veliku manu.

„U ovom trenutku ljudi iz periferijskih jatagan-mala rešavaju kobajagi svoj stambeni problem, a tamo nema ulica, socijalnih prostora, nigde ničega, samo ograde ulice od tri-četiri metra širine, gde dva kamiona ne mogu da se mimoiđu… Treba da se razmišlja na vreme i na duge staze o tome šta će se desiti ako dođe do zemljotresa ili neke slične katastrofe, kada niko neće moći da priđe. Nažalost, nacionalnim investicionim planom takve stvari ne mogu da se reše, jer je predviđeno da se taj novac potroši odjednom. Plašim se da će doći do sledećeg: onaj ko ima gotove planove i projekte moći će da dobije novac odmah, mada to nisu uvek prioriteti, tako da evidentno postoji aritmija kada je planiranje cele Srbije u pitanju. E, tu treba biti pametan i pokazati mudrost i povlačiti poteze koji imaju dugoročne ciljeve i na listi su stvarnih prioriteta već decenijama unazad. Šta će biti sa tim problemima, ko će njih da finansira, ko će se njima baviti? Nije Beograd samo pet atraktivnih lokacija u centru grada, a okolo divljina. Trebalo bi da ima malo više nade, za sve nas, a najpre za racionalno rešavanje prioritetnih problema. Kad to naučimo, mi postajemo civilizacija u pravom smislu reči”, smatra Branko Bojović.

Investicije u saobraćaj

Do 1970. godine veza između Azije i Evrope bila je preko Terazija. To su mnogi zaboravili, iako je to bilo pre samo 36 godina. Izgradnjom autoputa dislociran je tranzitni saobraćaj iz centra Beograda. Tek sada gradimo pravi autoput i Evropa insistira na tome, jer je Beograd postao usko grlo za tranzit koji prolazi iz Evrope prema Aziji. Konačno, opasne materije koje se i danas prevoze kroz centar grada pored škola i obdaništa treba što pre dislocirati. Izgradnjom novih mostova taj problem će biti rešen.

Nacionalni investicioni progam ne dotiče samo puteve, ali za puteve je na svih 145 opština Srbije raspoređeno oko 85.166.000. evra. Postoje delovi Srbije koji se jednostavno prazne, a jedan od razloga je upravo nedostatak kvalitetne putne mreže.

„Razlika između svake razvijene i nerazvijene zemlje je upravo u razvoju putne privrede. Naša putna privreda u radu angažuje oko 90% lokalnih materijala i gotovo 100% domaću radnu snagu. Naši ljudi će projektovati i graditi, a kasnije i upravljati i održavati tu putnu mrežu. Ulaganje u nju predstavlja ozbiljan i jako veliki program, ali i značajan pomak u privredi Srbije. Sa novcem koji je nacionalni program opredelio za ovu namenu, lokalna mreža puteva će biti dovedena na potpuno prihvatljiv nivo. Ne može se očekivati da ćemo u godini dana uspeti da uradimo ono što je 10-15 godina u zaostatku, ali je ovo jako dobar početak. Nema ekonomskog razvoja privrede bez putne mreže”, govori dr Branimir Ujdur, pomoćnik ministra za kapitalne investicije, zadužen za puteve i bezbednost saobraćaja.

Četiri renomirane evropske kompanije učestvuju na tenderu za aktuelni postupak davanja koncesije za deo autoputa E-75 i E-763. Do kraja godine biće poznata kompanija koja dobija posao. Vrednost koncesije je oko milijardu evra.

„Kada je reč o drumskom saobraćaju koridor X je najmarkantniji. Vlada Srbije je izdvojila oko 900 miliona evra za njegov završetak, kao i za koridor VII, čija je vodna transferzala Dunav koji dužinom oko 600 km prolazi kroz Srbiju i predstavlja značajnu komunikaciju od internacionalnog značaja.
Železnički koridor X i vazdušni koridor sa aerodromima jesu najznačajniji saobraćajni infrastrukturni objekti u Srbiji koji predodređuju i usmeravaju na multi-modalni transport”, navodi dr Branimir Ujdur.

DIMITRIJE MLADENOVIĆ, Intervju
“Arhitektura”, broj 70, Beograd-Podgorica 2003.
verzija za štampu

Akademija bez budžeta i projekata,

Naši arhitekti imaju uglavnom nejasno saznanje o Akademiji arhitekture Srbije. Kada je osnovana ova ustanova i kakav je njen trenutni formalno-pravni status?

Godinama već Srpska akademija nauka i umetnosti kao da nije naklonjena arhitektima. Vrlo je malo arhitekata – članova SANU. Da li je to animozitet ili rezultat subjektivnog stava, ne mogu da utvrdim. Bili su nominovani nekli arhitekti, sa izuzetnim referencama, ali nijednom se SANU nije za njih otvorila.
Iz revolta, moglo bi se reći, i zbog osećanja nepravde prema struci i prema profesiji, članovi Veća Velike nagrade arhitekture pokrenuli su inicijativu da struka formira svoju Akademiju. U inicijativnoj grupi bili su Milica šterić, Uroš Martinović, Aleksej Brkić, Mihajlo Mitrović, Aleksandar Keković, Svetislav Ličina i ja.

Nekoliko meseci potom, u julu 1994. godine, inicijativna grupa dobila je mandat od Skupštine Saveza arhitekata Srbije da uradi sve što treba za pripremu osnivačke skupštine Akademije arhitekture Srbije. Posle godinu dana rada, aprila 1995. godine, ta grupa je pripremila spisak najeminentnijih stvaralaca za koje je smatrala da treba da budu osnivači i prvi članovi Akademije. Poverenje je ukazano pre svega doajenima struke, velikom broju nosilaca Velike nagrade arhitekture, mada nisu automatski predloženi svi, već njih šesnaest od ukupno 25 nosilaca nagrade. Svi oni su bili diplomirani inženjeri arhitekture.
Osnivačka skupština je održana i time je započet suštinski rad Akademije. Formalni, međutim, do danas nije priznat. Od 1995. dvaput se pokušalo da Akademija ostvari pravo na registraciju.
Nažalost, nijedno ministarstvo još joj nije dalo legitimitet. Za divno čudo, Inženjerska akademija prošla je kroz process registracije vrlo brzo i jednostavno. verovatno zato – bar se to kod nas tako tumači – što je u to vreme ministar građevina bio Branislav Ivković, “građevinac”, profesor Građevinskog fakulteta.
Akademija arhitekture Srbije na isti je način, sa istim dokumentima i pod istim uslovima podnela zahtev za registraciju – i odbijena je! Kao što rekoh – dva puta se to desilo, tako da je postalo nekako neugodno taj zahtev ponavljati. Tek sada, poslednjih mesec dana, opet tragamo za mogućnošću sudskog registrovanja. Izgleda da sad postoje neki drugačiji uslovi…
O arhitekturi kao materijalnoj kulturi nijedno ministarstvo kulture nije želelo sa razgovara. Za njih je kultura sve ono što nije materijalna kultura, a tragovi arhitekture kao materijalne arhitekture njih ne interesuju.
Zalaganje da arhitektura ne bude izvan Ministarstva građevina i urbanizma, naravno, ali da bude i u Ministarstvu kulture – nikada nije uspelo. U Francuskoj je arhitektura u okrilju Ministarstva kulture, u Poljskoj je takođe prihvaćena kao značajan deo materijalne kulture.

U redovnom sastavu Akademije nalazimo arhitekte-projektante, ali i istoričare umetnosti i ličnosti pretežno poznate po svom publicističkom delovanju. Da li možete u nekoliko reči da nam opišete osnovne kriterijume za izbor u članstvo Akademije?

Među članovima ima 17 profesora 4 doktora nauka, jedan magistar nauka, 16 nosilaca Velike nagrade arhitekture, 7 nosilaca Oktobarske i 4 nosioca Sedmojulske nagrade, 10 dobitnika Borbine nagrade za arhitekturu Srbije…
Prvi predsednik Akademije bio je Aleksej Brkić a posle njega Akademijom je predsedavao Mihajlo Mitrović. Kada je profesor Mitrović izrazio želju da ne bude više predsednik, Akademija je na poslednjoj skupštini u julu prošle godine izabrala mene za predsednika. Bio sam potpredsednik u prethodnom mandatu pa su članovi možda računali da ću lakše da se izborim sa pitanjem legaliteta. Nema mnogo raspoloženja među članovima da se prihvate rukovođenja Akademijom.
Neki članovi su, nažalost, umrli – Milica Šterić, Zoran Petrović, nedavno i Aleksandar Đokić… Sastav je počeo da se osipa. S druge strane neki od vrhunskih stvaralaca arhitekture – Mario Jobst, Borislav Stojkov, Spasoje Krunić, Darko i Milenija Marušić - Nisu dobili potreban broj glasova. Prošao je samo arhitekta Aljoša Josić iz Pariza. Po Statutu potrebno je dve trećine glasva da bi neko bio izabran, a jedva skupite kvorum!
Sastav Akademije proširen je Brankom Vujovićem, istoričarem umetnosti. On je jedini član izvan arhitektonske struke. Postojala je ideja da se članstvo ponudi i g. Miodragu Protiću, ali nije predložen – da ne bi došao u neugodnu situaciju da bude odbijen!
Prema Statutu, članovi Akademije ne moraju biti samo arhitekti, već i vrhunski stvaraoci drugih profesija, ukoliko je njihov doprinos arhitekturi izuzetan. Inače, ton daju dobitnici Velike nagrade arhitekture a ne urbanisti. Među urbanistima su Branko Bojović, Miloš Perović, tu sam i ja, sticajem okolnosti. Proširivanje sastava na ličnosti koje bi imale šta da daju kao teoretičari ne nailazi na razumevanje. Akademija okuplja ljude koji za sobom imaju graditeljski opus, ali nisu mogle da bude zaobiđene ni ličnosti koje imaju naučni opus, kao što je profesor Jovan Nešković. Ipak najveći je broj arhitekata, aktivnih graditelja. Kriterijum je zapravo samo nešto drugačiji od kriterijuma za dobijanje Velike nagrade arhitekture.
Po mojoj proceni, struka je u našoj sredini nedovoljno priznata pa je možda zato zatvorena sama u sebe, dosta osetljiva, sujetna, Postoji, kao u likovnom stvaraštvu, jedna doza narcisoidnosti, neću da kažem netrpeljivosti, ali zatvorenosti. Iz ovih razloga, sasvim objektivnih kriterijuma u stvari nema.
Klizavo je područje određivanja šta jeste vrednost u arhitekturi a šta nije. Danas postoje monopoli u projektovanju. Udruženje arhitekata nije radilo ono zbog čega je osnovano – da svoj kontinuitet čuva i jača insistirajući na stalnom autoritetu i prenošenju iskustava na mlade.
Desilo se to dosta radikalno u dva maha: sedamdesetih godina je izraziti monopol u Beogradu imala jedna grupa arhitekata, devedesetih druga. Naravno da niko ne osporava njihove vrednosti. To su sticajem okolnosti postali oni kojima se nude poslovi – ako ih uopšte ima. Svi ostali zbog situacije kakva jeste, ne mogu da stupe na scenu.

Akademija je u svakoj struci pa i medju arhitektiuma najviša naučna i umetnička ustanova, čija se aktivnost ogleda u odgovarajućim projektima. Možete li da nam navedete karakteristične projekte kojima se Akademija bavila od svog nastanka do danas i čime bi po Vašem mišljenju, Akademija trebalo da se bavi, vodeći pre svega računa o svom naučnom i umetničkom karakteru? 

Akademija nije ni zamišljena ni osnovana kao dekorativna organizacija za kabinetsku razmenu mišljenja. Ideja je bila da se ova institucija bavi afirmacijom i reafirmacijom arhitekture, unapređenjem arhitektonske nauke i prakse, podsticanjem stvaralaštva, da pronalazi odgovore na ključne probleme i da o njima obaveštava strukovne i druge institucije i javnost.
Akademija je koncipirana kao organizacija otvorena za saradnju sa stručnjacima, naučnim radnicima i umetnicima izvan svog kruga, spremna da učestvuje u raznim programima zajedno sa SAS-om, fakultetima, drugim akademijama, stručnim udruženjima…S obzirom na svoj sastav i ciljeve, očekivalo se da Akademija neće biti počasna instutucija. Od 25 osnivača, bar petnaestak je u puinoj zrelosti. Očekivalo se da će oni aktivno učestvovati u radu Akademije. Nažalost, to se nije ostvarilo, jer su ti ljudi još uvek vrhunski stvaraoci, prezauzeti svojim poslovima, i na Fakultetu, i u tekućoj praksi.
Ipak, mora se priznati da je ta aktivnost bila opterećena prethodnim lošim godinama i uslovima. a osim toga sve vreme kod nekih članova postoji otpor da se Akademija bavi pragmatičnim i tekućim stvarim astruke. Ona je, po njihovom mišljenu stalno trebalo da se bavi nadgradnjom, ciljevima zbog kojih je osnovana. Postojala je, pak, i struja koja je smatrala da ne može da se ostane nem i gluv na tekuća događanja. Pošto su ona bila česta i veoma intenzivna u poslednjih petnaest godina, najčešće se rad Akademije svodio na reagovanja na razna događanja u struci i kulturi, a ne na njene suštinske ciljeve.
Akademija je pokušavala da drži tribine, zatim da preko svoga potpredsednika Slobodana Mašića ostvari neke dogovore sa nekima iz izdavackih kuca, da publikuje monografije…Jedino uspevaju relativno dobro u svakoj godini  ankete na temu najznačajnijih vrednosti u arhitekturi. Najčešće ih vodi professor Mihajlo Mitrović. One pokazuju da bi imalo šta da se radi, ali nikakvih konkretnih naučnih projekata nema.
Akademija se, nažalost, do sada bavila samo tekućom praksom, ili su to bile reakcije na nešto što je u tom  momentu bilo izuzetno aktuelno.
Novi sastav Akademije pokušava da donese program, da otvori raspravu o ključnim temama, na primer, arhitekturi budućnosti, organizaciji nastave na Arhitektonskom fakultetu itd.
Inače, najčešće funkcioniše Savet Akademije koji ima pet-šest članova. Oni pripremaju i vode rasprave. Jednom u tri-četiri meseca održava se plenum, nađe se neka tema, ali sve je to uglavno razgovor između akakdemika koji ne izlazi iz tog kruga.

Nije li jedan od razloga i nedefinisani status Akademije?

Registracija neće ništa bitno doneti. U Akademiji ne postoji nervoza ni neraspoloženje zbog toga što ni posle sedam godina od postanka ona nije registrovana. Bezbroj je tema o kojima vodimo rasprave, kao ljudi koji su prošli sito i rešeto struke imamo šta da saopštimo, jedino bi efekat tog saopštavanja i prisutnosti bio daleko, daljeko bolji kad bi postojali uslovi i sredstva da se to prati i organizaciono i finansijski…

I da se te rasprave publikuju?

One nisu publikovane. Samo jednom, objavljena je tzv. Bela knjiga, koja je bila ponuđena Gradu Beogradu, ali tadašnju gradsku vladu nije interesovala. U kratkoj, enciklopedijskoj formi  u jednoj skromnoj publikaciji objavljeni su i osnovni biografski podaci o članovima Akademije. Sada se spremamo da štampamo novu, kvalitetniju publikaciju, da se predstavimo, jer je ova iscrpljena.

(…)

Kakva je budućnost Akademije arhitekture Srbije?

Pozitivna je činjenica što se u strukovnoj organizaciji klima prema Akademiji poslednjih godina promenila, Ranije su SAS i DAB, ministarstva pa i Arhitektonski fakultet, Akademiju videli kao “klub seniora”, počasnog titulara bez obaveze da nešto radi.
Do danas je ta tema ostala otvorena, ali su novi upravni odbori SAS-a i DAB-a, kao i Fakultet, nedvosmisleno podržali stav da struka treba da ima Akademiju, da je sastav Akademije legitimno izabran, da u njoj nema spornih ličnosti koje to ne zaslužuju, i da, naravno, ima još dosta ličnosti koje bi trebalo da budu u Akademiji.
U tome se ogleda ta malo promenjena klima. Ide se ka tome da Akademija dođe do legitimiteta i počne aktivnije da radi. Struka se u međuvremenu bavi i novim Zakonom o građenju i licencama i Komorom, tako da je u ovom momentu bezbroj aktivnosti. Pripremaju se korekcije Statuta, treba ispraviti neke nelogičnosti.  Nema ih mnogo.
Veruje se d a će uskoro biti uspostavljen jasniji i sigurniji koncept rada Akademije i da će ona steći legitimitet. Ako se to ostvari, onda treba i da se popuni sastav Akademije. Sada Akademija ima 26 članova. Nije se nikada računalo da članstvo treba da bude masovno., naravno. Meni se lično čini da je nesreća što su vrhovni stvaroci, koji bi imali šta da kažu, ne samo o svojim građevinama, već i o opštim  pitanjima arhitekture, slobodni strelci, jako se teško udružuju, svako misli da može sam da rešava svoj problem i da se bori za svoju afirmaciju, U Beogradu ima dve i po hiljade arhitekata – u udruženjima ih je samo 400-500 članova.
Postoji, između ostalog, i problem pisane reči. Teško možete da naterate arhitekte da pišu. I oni koji nisu graditelji imali bi šta da kažu, ali i oni su angažovani “na sto mesta”.

Razgovor vodila Dragica Jakovljević